Roberto Fernández, descubrindo os segredos da lonxevidade en Galicia

“A Arte de non morrer. Antropoloxía da lonxevidade galega”. É o título da obra coa que Roberto Fernández Álvarez (Ourense, 1967) gañou o premio Ramón Piñeiro de ensaio. No seu traballo que aborda polo miúdo o fenómeno da lonxevidade nunha ampla franxa territorial do rural galego, nomeadamente, as provincias de Ourense e Lugo.

Roberto Fernández é médico, exerce a medicina de atención primaria en Allariz e cultiva coa mesma paixón a literatura, xa sexa de creación ou ensaística, como o acreditan os premios recibidos anteriormente: o Vicente Risco de Ciencias Sociais polo ensaio “Enfermos pobres, médicos tristes” e o Blanco Amor de novela por “A inmoral doutora Cons”. A súa visión humanista da Medicina está arraigada nunha histórica e longa lista de médicos escritores que van dende figuras como os rusos Chejov e Bulgákov, os españois Pío Baroja e Luis Martín-Santos a galegos como García Sabell e Castelao.

Pregunta.O ámbito rural está presente nas tres obras que ten publicadas até agora.

Respuesta.Si. A primeira é un ensaio sobre a historia da medicina rural. A novela ten como protagonista a unha médica rural e o terceiro trata de algo diferente que é a lonxevidade, que é un fenómeno que se desenvolve especialmente no medio rural. É un fenómeno máis rural que urbano.

P.Quere dicir que a vida rural é moito máis saudable? Malia que a xente prefire vivir nun ámbito urbano.

R.E que, por un lado van as consideracións sobre a saúde e por outro as ambicións e preferencias persoais. O que si é certo é que no tempo da xeración lonxeva como lle chamo eu o ámbito que favorecía ese fenómeno da duración da vida era o rural.

P.A que factores atribúe vostede esa lonxevidade?

R.Hai factores que son comúns en todas as zonas de alta lonxevidade do mundo como é o tipo de dieta, a actividade física, o patrón de sono... pero tamén hai factores que son propios da cultura galega, que son os de máis peculiaridade ou especificidade na nosa poboación. Son factores culturais como a laboriosidade que eu chamo laborexia, porque é unha laboriosidade moi intensa, que é o factor central, porque hai outros como a organización do traballo, a organización do sono, que a xente sexa máis metódica e que en consecuencia non teñan hábitos nocivos porque a xente consideraba que ían en contra da produtividade, e a alta resiliencia como unha maneira de adaptación ante as adversidades e de recuperación despois desas adversidades.

P.Por exemplo?

R.A recuperación despois de situacións difíciles é moi galega porque a sociedade galega atravesou moitas situacións adversas, como a pobreza, a emigración, a morte infantil, a morte prematura de familiares, a maiores dunhas prácticas de sensibilización con respecto á morte moi típicas da nosa cultura, que vivimos a carón da morte como si a morte fose algo natural dentro da vida. Convivimos de sempre coa morte, dos nosos familiares, dos veciños, as cerimonias de acompañamento, que son formas de ir asumindo que é algo que vainos suceder a nós. É unha forma de cultivar unha resiliencia fronte ao fenómeno que xenera máis angustia.

P.Cal é a xeración lonxeva?

R.Por marcar un limiar, son os nacidos na primeira metade do século XX, que manifestaron unha resistencia a moitas enfermidades infecciosas, sufrindo unha especie de selección natural.

P.É a xeración anterior á penicilina?

R.En parte si. É anterior ao uso masivo dos antibióticos, pero tamén antes da aplicación doutras medidas, como a evolución da hixiene na sociedade, o parto hospitalario... a morte infantil formaba parte da cotidianeidade desa xeración e esa foi unha presión selectiva que pasaron os que tiñan un sistema inmune máis preparado, máis resistente. Esta é unha parte da ecuación. A outra é que cando chegaron a maiores desfrutaron dun sistema sanitario de calidade e universal, como o que temos hoxe, que é moi importante non perder porque sen esas prestacións actuais na sanidade pública non sería posible o fenómeno da centenariedade en Galicia. Ou sería moito menor.

P.Teremos a mesma sorte os que formamos parte das seguintes xeracións?

R.Esa é a pregunta do millón, se as seguintes xeracións chegarán a ser centenarias.

P.Non sufrimos esa presión selectiva que viviron eles.

R.Certo. Pero fumos criados en mellores condicións e iso, está probado, xenera unha lonxevidade máis saudable, porque hai menos demencia naquelas persoas que non sufriron pobreza infantil, por exemplo.

P.E somos herdeiros da súa xenética, non si? Algo gañaremos.

R.A xenética ten un peso importante pero non determinante, de arredor dun trinta por cento, na centenariedade. Pero logo está a epixenética que son aqueles factores ambientais, dependentes do comportamento das persoas que favorecen ou prexudican á xenética. No caso da nosa cultura favoreceron a súa xenética e o transmitiron tamén á proxenie. Nós somos fillos dunha xeración que tiña unha xenética e unha epixenética moi favorables. Outra cousa é que os nosos hábitos, a nosa epixenética sexa tan favorable.

P.No seu ensaio fala do polígono da lonxevidade como o territorio natural desa xeración de centenarios e mulleres e homes tan lonxevos. Cal é o seu espazo físico?

R.Colle, principalmente, bisbarras de Ourense, da zona interior de Lugo e algunhas de Pontevedra e practicamente están todas comunicadas por iso chamámoslle polígono, ou corredor, e son de interior, alternando montaña en ribeira. Unha das que posúe máis alta densidade de centenarios é a bisbarra de Caldelas, pero tamén están Allariz, A Limia, O Ribeiro, Trives, e conecta coas de Monforte en Chantada en Lugo e a Paradanta en Pontevedra.

P.Tamén coincide cos territorios coa poboación máis envellecida.

R.Pero non é pola súa causa. A xente desta xeración, na medida que pode, segue vivindo no rural, nas súas casas, o cal é marabilloso, pero como no rural non hai emprego para a xente nova, a xente nova vaise e prodúcese unha pirámide demográfica, practicamente amputada na parte da xuventude, sobre todo nos menores de vinte anos. A parte da xente nova desaparece na pirámide de poboación e hai que adecuar os sistemas de atención aos maiores. E aínda que é xente dura adoita ser pluripatolóxica con varias enfermidades e moitos tratamentos e como pacientes son complexos.

P.Ten algún novo proxecto?

R.Sempre estou facendo algo de creación, sexa ensaística o literaria. A Medicina e a literatura son as miñas dúas paixóns, unha e outra pesan por igual en min.