Augas sagradas

Escribindo un texto para participar no “IIº Congreso Internacional de Gestión de la Balneoterapia” organizado pola Universidade de Vigo en Ourense o pasado mes de setembro, lembraba algo que me ocorreu na década de 1990, cando comecei a traballar como arqueólogo municipal do Concello de Ourense. Inspeccionaba a zona das Burgas, porque se proxectaran unhas obras no seu entorno. Planos en man, fun comprobar como poderían afectar dende o punto de vista arqueolóxico a este lugar tan cargado de historia. Era unha mañá fría, creo que de novembro, e o bafo fumegaba en forma de vapor saíndo a través dos canos das fontes. Achegueime á de arriba, antes máis recollida, máis agarimada que agora, sobre todo despois das reformas que lles dan o aspecto actual.

Había un home de idade avanzada, seguramente un veciño desta zona antiga da cidade. Cunha meticulosa orde, lavaba parte dos brazos, do peito, a gorxa e a cara. Non quixen pecar de indiscreción e mirei a escena na distancia, sen interrompelo. Tiña un bo amigo tamén de idade que vivía na Coruña, unha persoa coñecida por moitos de vostedes e da que respectarei o anonimato, máis despois do seu pasamento. Dicía que os mellores presentes que lle podiamos levar de Ourense era unha empanada feita aquí -ás de Coruña chamáballe “pastelóns”- e unha garrafa de auga das Burgas para aliviar problemas na epidermes que padecía. Asociei as ideas cos datos dispoñibles, o que me levou interpretar a escena coa cura da enfermidade. Lembrei un artigo publicado en 1934 por Florentino Cuevillas explicando o nacemento da cidade de Ourense, escrito que dicía o seguinte das fontes das Burgas: “Aínda se di que a vea de auga quente, que alí xurde, pasa polos pes do Cristo que se venera na catedral auriense, e aínda os labregos en festas sinaladas, en especial na véspera e no día do Corpus, achéganse ao manancial fumegante e lavan nel as mans, a cabeza e a cara como se cumpriran un rito. E se lles preguntades a razón de semellante acto, responderanvos sinxelamente que o fan porque aquelo é unha cousa boa”. É máis. Na recompilación dos seus escritos no libro “Cosas de Orense”, aparece o titulado “Cuatro reumáticos de época romana”, quizais porque el mesmo a padeceu, ata o punto de case impedirlle o traballo de campo arqueolóxico unha vez chegado á cincuentena. No artigo dramatizaba as historias de Calpurnia Abana, Acloviana, Boelio Rufo e Aurelio Flavo, catro doentes que buscaban curación encomendándose ás divindades termais de Ourense, Bande e Baños de Molgas.

Era unha mañá fría, creo que de novembro, e o bafo fumegaba en forma de vapor saíndo a través dos canos das fontes.

En efecto, a arqueoloxía confirma as crenzas relixiosas que rodearon os mananciais das Burgas a través dos séculos, explicando a súas propiedades terapéuticas pola acción benfeitora dos deuses. Aí están as evidencias do culto ás Ninfas, a Revve Anabaraego, a citada lenda ourensán sobre o Santo Cristo que recollía Cuevillas ou a transformación da orixinalmente Virxe do Posío en Virxe do Carmo unha vez situada nas Burgas.

Agora creo que a escena que presenciei daquel home lavándose na Burga de Arriba era moito máis que un acto hixiénico. Era un ritual en resposta a unha hierofanía que se manifesta día a días nestas fontes na forma de auga que cura. E así será mentres alguén así o crea. En 1949 no seu “Tratado de historia de las religiones”, o gran Mircea Eliade definía “hierofania” como a manifestación do sagrado nun feito profano e cotián, o que pensei ao ver o home confortándose coa auga.