Ourense reivindícase como o principal refuxio e fortín da lingua galega

Nun contexto no que o castelán xa é a lingua maioritaria no conxunto de Galicia, Ourense resiste como un dos principais baluartes do galego. Xunto con Lugo é a provincia onde máis da metade da poboación segue a ser galegofalante, concretamente un 54,2%. Así o reflicten os datos recollidos pola Enquisa Estrutural de Fogares publicada en 2024 (on datos a peche de 2023). Esta casuística coincide coas zonas da comunidade nas que se concentra unha poboación máis envellecida, como salienta Ana María Iglesias, doutora en Lingüística e membro do Instituto de Investigación LINGUA, quen sinala que a idade sempre foi un factor moi influente. “A idade e o tipo de hábitat son as dúas variables que máis inflúen”, subliña.

A lingua galega emprégase en menor medida na contorna urbana. Porén, a cidade das Burgas, onde o castelán é maioritario, como no resto de urbes, presenta un dato relevante. Malia non ser onde máis se fala galego, é a única cidade onde medra o seu uso no último lustro -medra, pero de forma case imperceptible en Santiago e Pontevedra, mentres cae no resto de espazos urbanos- pasando dun 33,5% de uso no 2018 a un 37,9% no 2023.

A clave da transmisión

Para que o idioma logre sobrevivir a transmisión do idioma aos máis cativos é esencial. A lingüísta Ana María Iglesias considera que é necesario que o galego estea “presente en tódolos ámbitos”, máis aló da educación. “As aulas non deixan de ser obrigatorias, e están vinculadas con exames”, analiza Iglesias. Neste sentido, o idioma no que se comunican os proxenitores cos seus descendentes gaña moito peso a hora de gañar galegofalantes. A provincia de Ourense aproba, en certa medida, neste eido. Un 37,6% dos pais e nais falan sempre en galego aos fillos, e un 21,7% fano máis en galego que en castelán. A suma destas dúas cifras indica que case un 60% das familias ourensás apostan polo galego como lingua no fogar.

Os datos debuxan un escenario onde o galego sobrevive con forza no eido familiar en Ouernse en comparación coas provincias atlánticas -Lugo gaña por goleada como provincia máis galegofalante-. Pese a que existen certos datos positivos, non se debe esquecer que a situación da lingua é fráxil e, por vez primeira, o castelán xa é lingua maioritaria no conxunto da poboación galega e está a piques de selo tamén en Ourense.

Música e deporte, aliados para a lingua

Os datos do IGE sobre o uso do galego, que sitúan por primeira vez o castelán como lingua maioritaria, acenderon as alarmas na sociedade. A doutora en Lingüística Ana Iglesias considera que a gravidade da situación non reside unicamente na barreira simbólica de baixar do 50% de falantes. “O motivo da alarma non é só iso, senón que nestes últimos cinco anos hai un pico de caída”, sinala. Ante esta realidade, a experta advirte dunha necesidade urxente de actuación. “Algo hai que cambiar, porque se non, vai seguir igual”, considera.

Non obstante, Iglesias atopa “motivos para a esperanza” nos novos movementos culturais que conectan directamente coa xuventude, especialmente nas cidades, que é onde o número de galegofalantes soe ser menor. Destaca o impacto da música urbana, un movemento que está sendo “moi importante, porque vai dirixido á xente máis nova”. Valora, ademáis, que as cancións que están xurdindo, potencian o sentimento de identidade coas súas letras. “Non é unha música calquera feita en galego, é unha música na que a lingua en si mesma ten unha importancia e un valor”, apunta.

A lingüísta pon en valor o caso do Celta de Vigo, que apostou por priorizar o galego na súa comunicación. “O feito de que o Celta considere que a lingua vai servir de reclamo é moi indicativo de que realmente lles está funcionando, porque ao final eles teñen uns intereses, lóxicamente, comerciais”, analiza.

Tanto a música como o deporte están a promover a aparición de referentes galegos para os máis pequenos, algo que faltaba e que a lingüísta considera “moi importante”. “Que vexan que xogadores como Hugo Álvarez falan en galego logo dos partidos é positivo para o idioma”, asegura.

Con todo, demanda unha transformación estrutural, lamentando que as institucións sigan instaladas nun “discurso falaz que fala da imposición do galego, cando o galego está en desigualdade social”. Sinala tamén as carencias do sistema de ensino, xa que “desde o decreto que temos vixente, o que temos é o trato igualitario de galego e castelán no ensino, cando o galego necesita un trato compensatorio”.