A pegada de Otero pola paisaxe que tanto amou

Camiñar por Galicia é, inevitablemente, camiñar sobre os pasos da súa historia literaria e cultural. Mentres algúns escritores viven exclusivamente nos andeis das bibliotecas ou nas páxinas dos libros de texto, outros transcenden o papel para converterse en pedra, asfalto, bronce e espazos de aprendizaxe.

Este é o caso de Ramón Otero Pedrayo (1888-1976), o Patriarca das Letras Galegas, e figura central da histórica Xeración Nós, ao que este ano se lle rende homenaxe a través do Ano Oteriano, no cincuenta cabodano do seu pasamento. O seu amor pola paisaxe galega e a xeografía quedou patente na súa obra, especialmente nesa Guía de Galicia centenaria. É curioso ver como, agora, é o seu rastro o que está presente nesas rúas e rincóns que tanto o marabillaban.

A presenza de Don Ramón na nosa xeografía cotiá non é froito da casualidade. Responde a un esforzo colectivo, iniciado fundamentalmente durante a Transición democrática, por dignificar os espazos públicos e recuperar a memoria daqueles que construíron a identidade contemporánea de Galicia. Otero Pedrayo, que foi xeógrafo ademais de novelista, ensaísta e político, cartografou a “xeografía espiritual” do país. Hoxe, curiosamente, é o propio país o que cartografa a súa memoria, dedicándolle máis de sesenta vías públicas, media ducia de centros educativos e outros lugares emblemáticos.

O rueiro oteriano

Segundo os rexistros oficiais do Instituto Nacional de Estatística (INE) e o Nomenclátor de Galicia, existen na actualidade 63 vías públicas (entre avenidas, rúas, prazas, travesías e camiños) bautizadas na honra do escritor ourensán -aínda que hai que ter en conta que moitas non aparecen recollidas-, repartidas por máis de medio cento de concellos.

A distribución destas rúas debuxa un mapa de admiración transversal. Non é necesario estar nunha gran cidade para atopar unha placa de rúa co seu nome. Vilas medias e pequenas parroquias rurais tamén quixeron renderlle homenaxe. Como non podía ser doutro xeito, a provincia de Ourense, lugar de nacemento do autor, concentra o maior número de vías, con 24 rexistros oficiais.

Na capital ourensá, a avenida de Otero Pedrayo é unha das arterias principais da cidade. Non se trata dunha rúa calquera, é a gran avenida que vertebra e dá acceso ao Campus Universitario. Resulta unha metáfora perfecta que a mocidade universitaria camiñe a diario pola avenida que leva o nome do que foi un dos profesores máis ilustres da cidade. O seu nome está tamén presente nos rueiros das vilas principais da provincia: Carballiño, Ribadavia, Allariz, Verín, Xinzo de Limia e Celanova.

Máis aló dos libros de texto, o Patriarca das Letras galegas segue latexando nas rúas, prazas e centros educativos de Galicia

Fóra da súa provincia, a presenza de Otero Pedrayo mantense forte. Na da Coruña (con 17 vías rexistradas), destaca a rúa compostelá en San Caetano, a carón dos edificios administrativos da Xunta. Santiago de Compostela foi unha cidade crucial na súa biografía, pois alí exerceu como catedrático de Xeografía na Universidade de Santiago e desenvolveu unha intensa actividade intelectual.

Na provincia de Pontevedra (15 vías), cidades como Vigo dedicáronlle unha rúa no centro da cidade, na que se colocou unha placa conmemorativa no centenario do seu nacemento. Mentres, a capital pontevedresa situou a súa rúa nas proximidades da súa estación ferroviaria. Na provincia de Lugo, aínda que en menor medida (7 vías), o seu rastro atopámolo tamén presente tanto nas rúas da capital lucense, así como en vilas de peso como Vilalba ou Monforte de Lemos.

O fenómeno do nomeamento destas rúas responde a un consenso político excepcional. Nas décadas dos 80 e 90, cando as corporacións municipais comezaron a expurgar dos rueiros os nomes vinculados ao franquismo, Otero Pedrayo xurdiu como a alternativa perfecta: un galeguista histórico, católico, conservador nos seus costumes pero fondamente progresista na súa defensa de Galicia. Unha figura capaz de poñer de acordo a concelleiros de calquera espectro ideolóxico.

Aulas para o mestre

Ramón Otero Pedrayo foi un gran mestre e comunicador. Exerceu a docencia con paixón, marcando a xeracións de alumnos coa súa oratoria e a súa forma innovadora de explicar a xeografía, o que facía pisando o terreo e mirando a paisaxe. Por iso, é xusto que o sector educativo galego o impulse con tanta forza.

O buque insignia deste recoñecemento é, sen dubida, o IES Otero Pedrayo de Ourense. Este centro ubícase nun maxestuso edificio a carón do Xardín do Posío. A vinculación de Don Ramón con este lugar é total: foi alumno nas súas aulas e, anos despois, profesor de Xeografía e Historia. Durante a Segunda República española foi o seu director, ata que a Guerra Civil e a posterior depuración franquista o apartaron da cátedra (á que regresaría moitos anos despois). Hoxe en día, o instituto non só leva o seu nome con orgullo, senón que custodia un magnífico Museo Pedagóxico e mantén viva a memoria daqueles anos escuros e luminosos.

Pero a rede educativa esténdese moito máis alá. Na Coruña hai tamén un instituto que leva o nome do Patriarca das Letras. Ademais, ao longo da xeografía galega, existen varios colexios de Educación Infantil e Primaria (CEIP) que garanten que os nenos e nenas galegos medren familiarizados co seu nome dende os tres anos de idade. Atópanse en Amoeiro, O Barco de Valdeorras, A Laracha, Rábade e en Vigo.

Puntos de interese

As rúas e os colexios son espazos de tránsito e actividade diaria, pero as estatuas e os lugares de memoria serven para a pausa, a homenaxe e a reflexión.

No corazón do Casco Vello de Ourense, a poucos metros da Catedral, atópase a escultura máis recoñecida do autor. É obra do prestixioso escultor Manuel García de Buciños, quen a moldeou en 1983. A estatua, fundida en bronce e erguida sobre un pedestal de granito, retrata a un Otero Pedrayo monumental. Non está sentado escribindo nin lendo, senón de pé, en actitude de orador, coa man alzada, como se estivese a pronunciar un dos seus célebres e apaixoados discursos.

Aínda que non é un monumento no sentido estrito, o Pazo de Trasalba (en Amoeiro) é o “Sancta Sanctorum” do universo oteriano. A casa solariega, hoxe xestionada pola Fundación Otero Pedrayo, consérvase intacta. Este lugar, aberto a todos, é o mellor sitio para coñecer a Otero. Tamén é lugar digno de peregrinaxe o edificio da rúa da Paz, en Ourense, onde naceu e viviu.

Finalmente, non se pode falar da presenza física do escritor sen mencionar a súa sepultura no cemiterio monumental de San Francisco, en Ourense. A súa tumba (declarada espazo de interese cultural xunto ao resto do camposanto) é un lugar frecuente de ofrendas florais. Alí descansan os seus restos xunto cos doutros ilustres ourensáns, conformando un panteón improvisado da cultura galega.

Legado cotián

A presenza de Ramón Otero Pedrayo nas rúas, prazas e colexios galegos vai moito máis alá do simple recoñecemento institucional. O legado do Patriarca das Letras non só pertence aos libros de historia da literatura de Galicia; converteuse na paisaxe mesma do país que tanto amou, ensinou e defendeu.