Francisco Fernández Naval, escritor ourensano, e os versos que xorden da compañía dunha nai

Poeta, novelista e cronista da memoria colectiva, Francisco Xosé Fernández Naval vén de publicar “Val tan doce e sombrío”. Lonxe de ser un simple poemario, este libro é o testemuño literario dun proceso vital como o do acompañamento da súa nai durante os anos en que a cegueira e o alzhéimer transformaron as súas vidas. A obra, que se move entre as paisaxes de Oira, berce das historias que nutriron a súa vocación, e o escenario coruñés da residencia, convértese nun mapa emocional onde a dor se transmuta en tenrura e a lembranza en alta literatura.

Consciente de que a súa voz de escritor non sería posible sen o legado da súa nai, a quen recoñece como a súa primeira narradora e a principal valedora do seu amor polos libros, “O cachalotiño da Pepita” tece agora un diálogo necesario entre o pasado familiar e o presente, co reto de converter a vivencia persoal en versos que empatizan cos fillos dunha memoria histórica que atesoura coas lembranzas da tenrura nun espazo de acompañamento.

Pregunta. De onde nace “Val tan doce e sombrío”?

Respuesta. Nace do período longo de tempo no que eu acompañei á miña nai, primeiro cando empeza a quedar cega, alí na casa de Oira, en Ourense, e despois cando o alzhéimer avanza. Son dúas enfermidades que, xuntas, son tremendas, entón decidín traela para A Coruña, para unha residencia. Entón, hai dous territorios no libro que se mesturan un pouco, porque claro, o diálogo con ela e a lembranza tamén se mesturan, non? Hai dous espazos, o río, toda a redonda de Oira, e despois o espazo coruñés, sobre todo na praza onde está a residencia, os paseos, o estanque, as árbores, as sombras, o xogo dos nenos... Todo isto forma parte do libro. Funo escribindo durante moito tempo, e logo, cando decidín facer o libro, escollín o que me parecía que me pagaba a pena para ordealo como está. Non é un libro longo, pero si que me levou tempo porque fun anotando durante moitos anos.

P. A escritura foi un proceso durante e ese exercicio de selección foi posterior. Como foi a nivel de lembranza?

R. Cando ela morreu, eu sabía que tiña aí un material que máis ou menos podía ser aproveitado, que podía ter valor, xa non só desde o punto de vista emocional senón tamén literario. Entón ordeinei os poemas, busquei editor e non tiven ningún problema con Kalandraka; na colección Tambo, en canto viron o material, decidiron que querían publicalo. E así saíu. A verdade é que todo foi fácil. A experiencia persoal non tanto, pero despois, co libro, todo foi doado, atopar o editor nun único intento, o traballo de corrección con Luís Rey, que é o director, foi fantástico. E o traballo de maquetación, ademais, quedou moi ben. O libro leva, ademais, na cuberta un gravado de Alfonso Costa, un pintor para min importante, así que estou moi contento co resultado final.

P. Imaxino que pasa a ser un libro especial dentro da súa traxectoria.

R. A figura da miña nai é moi importante na miña literatura, estivo sempre presente nela. A primeira novela que eu escribín, “O bosque das antas”, que gañou no seu día o premio Xerais, estaba construída a partir da memoria da miña nai. Ela pertencía a unha estirpe de narradores orais marabillosos; o seu avó contoulle tódolos contos, tódalas historias de todo o arredor de Oira, desde Cudeiro ata Ribela, máis ou menos. Eu son depositario tamén desa memoria, porque a miña nai, como narradora oral que era, desde que eramos nenos contábanos as historias do río, as historias que lle contaba o meu avó e criámonos niso. Por iso, a novela xa estaba un pouco argallada, tiña como sustento ese humus que se derivaba das historias da miña nai. Pero foi fundamental na miña literatura. Despois tamén escribín “Os contos da avoa Pepa”, que tamén publicou Kalandraka, un libro moi premiado e celebrado no seu día. Era un libro para nenos, coas historias que nos contaba ela, contadas por min para os nenos, tal e como eramos nós cando ela nos falaba. E logo, na novela “A noite branca”, tamén está baseada na súa memoria. Ten catro voces narrativas e a miña nai é unha delas; unha cuarta parte da novela é a memoria dela. Sempre estivo detrás de todo o que escribín, porque escribo gracias a ela. Aparte de contarnos as historias, empeñouse sempre en que leramos moito. Cando aprobabamos un curso, o agasallo era ir primeiro a La Región e despois a Tanco a comprar un libro. Mandábanos escoller, situábanos diante do que parecía que podía ser para a nosa idade e nós escolliamos. “A volta ao mundo en 80 días”, “Os fillos do capitán Grant”, a serie de Enid Blyton, que hoxe está un pouco denostada pero que a min tamén me supuxo unha revelación. Quizais ese interese pola literatura detectivesca ou negra que teño veña tamén vinculado a esas lecturas de neno.

P. Máis alá do libro, que é o culme de todo este proceso, como foi a nivel persoal ese paso de fillo a coidador?

R. Bueno, eu asumino, creo que razonablemente ben, porque era inevitable. Hai un poema dos primeiros do libro, que é o que nos di o médico cando ten diante o diagnóstico. Para min, incluso nos momentos máis difíciles, o único que eu sentía por ela era tenrura.

P. E como está sendo agora o proceso de presentación?

R. Pois moi emotivo, porque o libro conecta moi ben co público. Levo tres presentacións e non me podo queixar nin do número de persoas que se achegaron, nin do que se está vendendo o libro, porque en todas as presentacións teño que asinar moitos exemplares. Creo que ir lendo os poemas e ir contando a historia xera unha comunicación, unha empatía cos lectores, porque moitos deles tamén pasaron por procesos semellantes. Eu creo que é un libro que non é exactamente triste; senón de acompañamento, un libro que sempre tira para arriba. Pretende, a través dos paxaros, das flores, do bosque, das árbores, do río... xerar unha expectativa de vida máis alá de todo o que poida suceder. Porque todo iso continúa, non? E, polo que me din, iso tamén está relativamente conseguido.

P. Falando de procesos creativos, sempre leva encima un caderno para anotar.

R. Sempre, sempre non, pero si que sempre ando con algo no que poder anotar. Sobre todo co verso, porque é unha situación psicoloxicamente complexa que xorde asociado a un ritmo, que vai ser o ritmo do poema. Entón, non podo perder as palabras, porque logo, se non as anoto, tras tocalas ou deixalas pasar, non sei como as pensei e perdo o ritmo. Se quero continuar, tendo o ritmo xa anotado e as primeiras palabras, é moito máis doado seguir. Entón, durante os períodos creativos, sobre todo os poéticos, sempre ando cunha libretiña no peto, por se acaso.

P. Falaba antes de que a súa nai era testemuña dunha historia viva. Moitas das súas obras teñen esa carga de memoria histórica.

R. Si. Eu escribo da Guerra Civil e da época da República pola miña nai, porque ela contábanos como era todo ese tempo. O meu avó era o director da banda de Ribela e ía coas bandas aos mitíns republicanos. Ela cantábanos, mentres comiamos, cousas como “Se os curas e monxas souberan a malleira que van levar” coa música do Himno de Riego. Hai un profesor de universidade norteamericano, John Patrick Thompson, que escribiu un libro, “A novela galega e a Guerra Civil”, e como eu tamén tratara o tema, quería falar con ela. Fomos a Oira, sentouse na parte de fóra, que mira ao río onde hai unhas pedras na fachada da casa onde se xuntaban os veciños. Montou a cámara, o trípode, e preguntoulle á miña nai: “Bueno, Pepita, por que lle contaba vostede aos seus fillos unhas historias, que eran da guerra, da represión tan terrible?”. A miña nai mirou para a cámara e dixo: “Porque os meus fillos tiñan que saber”. E o John Patrick Thompson dixo: “Bueno, xa está todo”. Fixo algunha pregunta máis, pero iso era unha resposta definitiva por parte da miña nai.

P. Como fillo de toda esa memoria histórica, nun momento tan convulso a nivel informativo como o actual, ten a literatura que seguir apostando por este tipo de historias?

R. Eu creo que a literatura, que o escritor, é un pouco notario do que sucede tamén. Ese papel eu creo que non o podemos abandonar nunca. Vivimos momentos determinados, uns máis felices que outros, outros máis convulsos, pero o escritor sempre acaba sendo, dalgunha maneira, notario da historia.

P. Ademais de escritor, tamén participa en iniciativas para achegar a literatura, sacándoa das esferas académicas.

R. Si, eu non estou en ningunha entidade académica por vontade propia. Teño participado en moitas actividades de sacar a literatura fóra. Alí en Ourense, no Liceo, chegamos a plantexarnos cun amigo, Camilo Franco, unha actividade que era escribir nunha tarde un libro e editalo no momento. Tivo moita participación; a xente viña e colaboraba. Esas iniciativas, un pouco reivindicativas, na rúa, na praza, no xardín, na paisaxe... a min sempre me gustaron. Eu creo que aí a literatura abre, respira. A xente que está ao redor comparte doutra maneira o proceso.

P. Na súa traxectoria, con diferentes xéneros e temáticas, como é o proceso de relectura? Como observa a súa evolución literaria ao revisitar as súas primeiras obras?

R. Hai libros que non volvo nunca máis, porque desde a perspectiva do tempo non os escribiría así, pero hai outros que si, que os volvo ler e sorpréndome. Por exemplo, o libro anterior que publiquei, “Ser cetáceo”, era un libro maior en lonxitude, onde intentaba contar a relación de Galicia cos cetáceos. Isto non é baladí, porque eu nacín na clínica de maternidade do Parque de San Lázaro, en Ourense. A miña nai tivo un parto moi difícil porque ela era moi liviana de peso e eu fun un neno moi grande, pesei cinco quilos e medio. Tiven que nacer con cesárea, e as enfermeiras, cando me sacaron do ventre da nai, dixeron: “Isto non é un neno, isto é un cachalote”. Entón eu fun durante un tempo, isto é verdade, “o cachalotiño da Pepita”. O título, “Ser cetáceo”, é polisémico, o “ser” pode actuar como sustantivo ou como verbo. Eu deixaba aberta a interpretación ao lector, pero en realidade, para min era sustantivo. Aliméntome de todas estas cousas; para min non hai nada que non pague a pena escribir. É para min emocionalmente importante, e cando escribo diso, sáeme máis a verdade. En “Ser cetáceo” hai un poema final no que falo diso, porque era a miña nai. Estou moi contento de como reacciona a xente con este tipo de traballos, estame sorprendendo moito a reacción que hai con “Val tan doce e sombrío”. E a seguir!

Coa venia

• 1. Un autor: Xosé Luis Méndez Ferrín
• 2. Un libro: “La belleza del marido”, de Ann Carson
• 3. Unha película: “El Padrino”, de Francis Ford Coppola
• 4. Música/cantante ou canción: “Blowin’in the wind”, a versión Bob Dylan e Joan Baez
• 5. Unha afición: Observar paxaros
• 6. Unha lembranza da súa infancia: O nacemento da miña irmá
• 7. De pequeno quería ser...: Xornalista
• 8. Un defecto: Teimudo
• 9. Unha virtude: Paciencia
• 10. Unha manía: A orde
• 11. Unha viaxe pendente: As covas de Altamira
• 12. Un lugar para perderse: A Costa da Morte
• 13. Perde a calma con...: A violencia
• 14. Recobra a calma con...: Os baños de mar
• 15. Un soño: Unha sociedade en paz