Juan Pérez, o segredo dunha vida de afiador: entre o son do chifre e o xogo da billarda

Para chegar a Castiñeiro, San Xoán de Río, é preciso percorrer unha sinuosa, e tamén fermosa, estrada que agasalla a vista cunha verde paisaxe -afortunadamente tras un verán devastador de incendios-. E, case sen darse de conta, un atópase cun núcleo de casas que parece que se ergue alleo a todo o que poida existir máis alá dos campos, as hortas, os rechouchíos dos paxaros e a tranquilidade baixo o que se gorece.

Unha aldea restaurada con gusto, integrándose na natureza e na tradición pero que, como tantas outras do noso rural galego -e de máis alá- tan só conta con dúas casas habitadas ao longo do ano -oito en plena tempada-. E, nunha desas casas reside Juan Pérez coa súa dona Consuelo Rodríguez, xuntos, sentados nun banco antes de percorrer o pobo, recordan a historia da súa vida sempre xunguida ao oficio do afiador. “Meu avó e meu pai eran afiadores. Era un oficio que case que viña imposto por nacer nesta zona. Así que eu, con apenas 23 anos marchei para La Mancha cun tío meu. Alí andiven con el durante un mes. Pero que sacrificio era empurrar aquela roda! Nun mes logrei gañar o suficiente para poder mercar unha bicicleta. Ese si que foi un adianto! Podía facer en 20 minutos o que me levaba tres horas. Cambiouche o conto!”, comenta rindo Juan Pérez.

Lembra que, para que a xente soubese que andaba preto “pagáballe 3 ou 4 pesetas, daquelas, ao que chamábamos ‘mensajero’, que ía ata unha praza anunciándome. Decía ‘El afilador, el afilador, el afilador. Está en ‘tal’ plaza. El mejor afilador que ha venido por estas tierras. Lleven sus tijeras y cuchillos”. Un anuncio moi lonxano dos que coñecemos hoxe en día, pero moi efectivo xa que, “chegaban ducias e ducias de persoas que saían de todas partes para que lles puxese a punto as ferramentas”.

Un éxito que tamén ten moito que ver co carácter alegre e trouleiro do propio Juan Pérez “facía rir as mulleres tocando o chifre, incluso algunhas bailaban! Contaba algún chiste que animaba a todos. E cando me decían que eu cobraba máis ca os outros, eu decíalle que me facían falta os cartos para casar. E pagaban todos tan contentos, porque ademais dun bo traballo, pasaban un bo anaco de tempo”.

Tanto desfrutaban os clientes como o mesmo Juan. Tanto que ata creou o seu propio poema que nos recita sen ápice de tremor na voz: “Soy afilador que a La Mancha me voy a afilar. Os voy a sacar las perras a unas cuantas manchegas. Cuando toco el pito de afilar, las mujeres se me ponen todas a bailar. Pase por aquí afilador que tengo que afilar unas tijeras que es usted el mejor”.

De La Mancha a Suiza

Tras o paso pola Mancha tocou facer maletas e partir cara Suiza con 26 anos. “Eu ir, fun de turista. Non coñecía a ninguén. Pero, destas casualidades da vida, un día nunha festa aquí, coñecera un home que vivía en Suiza. Fixemos boas migas naquel pouco tempo que falamos e deixoume un papel co seu contacto no país, por se algún ía por alá. Non pensaba eu que o fose precisar nunca. Pero alí estaba, en Suiza, así que collín o seu enderezo do peto e conseguiume un traballo nun restaurante”. Un traballo que non acabou de convencer a Juan, “non me gustaba nada! Non os entendía ben, que o restaurante era en Zürich e o alemán non é idioma fácil. Daquela non había lavalouzas, eu non facía máis ca romper pratos, e de recibir rifas. E, por riba, gañaba moito máis de afiador na Mancha! Así que só estiven un mes no restaurante”.

Con todo, no país helvético estivo dous anos só antes de casar con Consuelo, para xa marchar xuntos, “e alí botamos dez anos traballando nunha fábrica. E alí naceron os nosos dous primeiros fillos: Ana e Juan Carlos”, comenta Consuelo, “despois viñemonos para Barcelona, onde estivemos 46 anos. Foi nesa cidade onde naceu o noso terceiro fillo, David, e onde Juan retomou o oficio de afiador mentres eu atendía a nosa tenda”. “Traballei como afiador, pero esa non era a idea coa que me ía para Barcelona”, puntualiza Juan. “O meu irmán vivía alí, e, en Suiza déronme unha carta de recomendación para traballar na Zona Franca. Pero cando souben o que pagaban a semana -1.600 ‘pelas’- díxenlles, ‘entón gano máis afiando”. Dito e feito, “collín unha bicicleta e nunha mañá gañei o dobre. Entón xa non vou para a fábrica! Co tempo, acabei mercando unha moto, ‘eso si que foi un avance!”.

Foi nas rúas de Barcelona onde facía soar o seu chifre para que baixase a xente dos pisos arremuiñándose ao seu redor para afiar os útis. Pero tamén chegou a Andorra moitas veces, “que alí gañábase moito máis diñeiro. E ata montei a moto nun barco e, cun compañeiro, botamos unha semana en Mahón, Menorca, e logo fomos a Palma”.

Se falamos dos clientes, “tiña unha clientela moi fiel, que xa me coñecían de toda a vida. Se teño que escoller, os que menos me gustaban eran os das carnicerías e restaurantes. Fartábase un de afiar para pouca ganacia!”, ri Juan. Mentres el ía de rúa en rúa, Consuelo traballaba na tenda, “tiñamos tres fillos, había moitos gastos e había que organizar a casa. Antes non era como agora que hai máis facilidades”.

E afiador foi ata que se xubilou. “Tan pronto cumprín os 65 anos. A muller non me deixou seguir traballando (risas). Outros aínda seguiron co oficio, pero eu xa quería descansar. Eso non quita que, de cando en cando, aínda afie para os amigos”. Un oficio que nunca se esquece, pero que á hora de aprendelo, “aprendín a forza de estropear tesoiras (risas). Ninguén nace aprendido… pero a forza de facelo, acabei facendoo ben”.

Unha vida que tamén quedou retratada no mural que Mon Devane lle fixo no mesmo Castiñeiro onde posa co seu chifre e a viseira coa que cada día sae a camiñar. Un mural co que o artista obtivo o premio coñecido como “Best of July” outorgado pola plataforma Street Art Cities, impoñéndose a obras chegadas de máis de 35 países.

Agora manda a vida de xubilado en Castiñeiro. Un lugar no que acabaron ficando de xeito definitivo pouco antes do comezo da pandemia. “Tiñamos pensado vir pouco despois das datas nas que se restrinxiu toda a mobilidade. Pero o noso fillo Juan Carlos que vivía en Noruega advertiunos de que ían pechar froteiras e que adiantásemos a viaxe. E así foi como el e nós chegamos a Castiñeiro tan só uns días antes de que o mundo parase”, comenta Consuelo. Un momento que viviron na aldea “como se nada… se non fora porque os tres caímos con pneumonía, e os tres estivemos ingresados á vez no hospital. Pero por fortuna todo saiu ben”, engade. “Eu xa che estiven dúas veces por morrer”, menciona Juan cambiando o ton de voz. “Foi un cancro de próstata. O que en principio non parecía nada, cando me operaron descubriron que era maligno e estaba moi extendido. Pero a operación e o tratamento de radioterapia fixo que me recuperase. Hai que pasar o proceso, pero deso xa fai case 20 anos, e aquí estou”, comenta cun ton que busca transmitir esperanza e azos a todos aqueles que padecen a enfermidade.

Ante a pregunta de se botan de menos a vida na cidade, “foi un cambio de chip, e se agora me dis de irme para unha cidade, négome! É máis, temos ido a Barcelona botar uns días, ou visitar aos dous fillos que viven alí, pero deseguida nos tarde voltar a casa”, di Consuelo. “A mín non me acorda para nada Barcelona”, apunta Juan. Con eles veuse Juan Carlos, que “tras pasear máis de 70 países, non cambia Castiñeiro por nada, aínda que o seu traballo -é o CEO da Startup “Aldealista”- o faga viaxar moito.

A vida en Castiñeiro transcorre marcada pola tranquilidade, un paseo diario de 4-5 quilómetros, “pero xa noto que xa non estou tan áxil, que me canso máis” (eso porque o di el, son testemuña da axilidade coa que se move), di Juan. “E imos á horta, apañar cogomelos, castañas, as coversas á porta da casa cos novos veciños -un arxentino e a súa parella inglesa que tamén teñen visitas chegadas incluso desde Australia-… sempre hai algo que facer. E o xogo da billarda”, engade Consuelo. “Eu sempre xoguei a billarda e, cando nos viñemos, metémonos neste xogo participando en diferentes campeonatos. Imos a Manzaneda, a Trives e tamén xogamos aquí, onde temos o noso propio campo”, comenta Juan. “E ata fixemos un pequeno museo con todos os trofeos que rexistrou noso fillo Juan Carlos”, engade Consuelo.

En anos nos que tanto se fala de despoboamento e do abandono do rural… e tanta acción fai falta, Juan e Consuelo, os veciños que manteñen coidadas con agarimo cada casa , recuperan cada recuncho e presumen de aldea, son unha illa de esperanza.

Así, mentres Juan fai os seus quilómetros diarios e Consuelo prepara o xantar, o son do chifre do afiador resoa en Castiñeiro.