Luis Congil, xornalista de Ourense: "Carmen Martín Gaite é galega, ourensá e sentía Piñor como propio"

A paixón de Luis Congil (Ourense, 1971) desborda cando fala, especialmente da exposición da que é comisario. “As palabras postas en fila: O álbum da infancia de Carmiña Martín Gaite en Piñor” que se inaugura mañá no local social de San Lourenzo ás 10,00 horas. Despois de percorrer a mostra, a conversa continúa na cociña da súa casa, a tan só uns metros da histórica vivenda da escritora máis traducida do século XX en Piñor. Congil exprésase con claridade, sen necesidade de consultar unha soa nota. Hai cinco anos de investigación detrás de cada resposta, pero tamén a convicción de que a homenaxeada nunca deixou de pertencer a Ourense.

Pregunta. Todo o mundo identifica Carmen Martín Gaite con Salamanca. Vostede sostén que, antes ca nada, era unha escritora profundamente galega. Por que?

Respuesta. Carmen Martín Gaite é nosa. É galega, de Ourense e sentía Piñor como propio. Pode que non escribise o groso da súa obra en galego, pero falaba en galego, pensaba en galego e escribíalle á súa nai nos seus cadernos en galego. Tiña un proxecto de tese sobre o cancioneiro galaico-portugués e foi quen de transmitir a moitas persoas o amor pola nosa literatura medieval. Amancio Prada contábame estes días que Carmen lle proporcionaba letras e recollía cantigas populares para que puidesen ser musicadas. Se a súa vida tivese tomado outro rumbo, probablemente acabaría escribindo tamén en galego. Os seus personaxes, as súas novelas de Piñor e mesmo a súa forma de entender as emocións teñen unha raíz profundamente galega. Por iso hai que reivindicala como unha autora nosa, porque a súa inspiración, a súa sensibilidade e a súa maneira de mirar o mundo nacen aquí.

P. ¿Por que esa dimensión permaneceu durante tanto tempo en segundo plano?

R. Porque academicamente quedou vinculada á xeración dos escritores españois da posguerra, polos premios que recibiu, pola súa relación con Rafael Sánchez Ferlosio e porque toda a súa carreira literaria desenvolveuse en castelán. Ademais, produciuse unha ruptura coa súa etapa ourensá cando a familia deixou Piñor e trasladou a súa residencia á serra madrileña. Pero iso non cambia a realidade. Estamos falando da autora en castelán máis traducida do século XX, dunha escritora que confesou que as súas raíces e a súa inspiración literaria estaban en Ourense. Hai unha fotografía marabillosa dela e de José Ángel Valente recibindo o Premio Nacional de Literatura. Valente xa ten un centro que leva o seu nome; Carmen Martín Gaite aínda tiña esa débeda pendente con Ourense, e esta exposición tamén pretende contribuír a saldala.

P. Vostede chega a afirmar que sen Piñor sería imposible entender a Carmen Martín Gaite.

R. Porque sabemos exactamente onde decidiu ser escritora. Ela mesma o contou. Vindo de Salamanca cara a Piñor, á altura da Limia, viu as nubes postas en ringleira e imaxinou que eran palabras. Ese recordo acompañouna toda a vida. Non sei de cantos escritores universais se pode dicir con tanta precisión onde naceu a súa vocación. Pero ademais está todo o que viviu aquí, de todo hai constancias. Da biblioteca do seu avó, dos xogos cos nenos da aldea, do que disfrutaba a liberdade de andar polo monte, de facer cabanas ou de perderse polos camiños sen horarios. Ela mesma dicía que Piñor era a esencia mesma da xuventude e da liberdade. Todo ese universo acabou transformándose en literatura, representando Piñor e os seus sentimentos nas súas novelas.

P. As fotografías son a principal novidade da exposición.

R. Si, porque non son simplemente fotografías familiares. Son un tesouro antropolóxico. Hai arquitectura popular, formas de vestir, labores agrícolas, carros, mallas, paisaxes e modos de vida dunha Galicia que practicamente desapareceu. Hai unha fotografía da rúa das Quintas que, por si soa, permite estudar a roupa, a arquitectura, os traballos do campo e mesmo a forma de relacionarse daquela sociedade. Pero, ademais, ese álbum converteuse no fondo de armario da súa literatura. De aí saíron escenarios, personaxes e atmosferas de “Retahílas”, “Las ataduras” ou “El pastel del diablo”.

P. Pasaron cinco anos reconstruíndo este arquivo ata o día de hoxe.

R. Eu xoguei con vantaxe porque son de aquí e coñecía moitos dos lugaresí. As fotografías estaban gardadas en caixas e moitas aparecían descontextualizadas ou mal catalogadas. Houbo que identificar lugares, persoas e edificios. Foi unha auténtica aventura topográfica, porque había imaxes situadas en Piñor que realmente pertencían a outros lugares de Ourense, por exemplo. Grazas a ese traballo recuperamos fotografías dun enorme valor documental e conseguimos poñerlles contexto. E aínda queda moito por descubrir, porque estou convencido de que haberá veciños que recoñezan familiares, casas ou escenas que nos permitan seguir completando a historia.

P. Sorprende que un patrimonio así permanecese oculto durante tanto tempo.

R. Iso ten moito que ver co problema de fondo que ten Ourense. Vivimos nun estado de malnutrición cultural crónica. Temos recursos extraordinarios e non os sabemos aproveitar. O turismo literario, o patrimonio histórico, o enoturismo, a xeoloxía ou figuras como Carmen Martín Gaite son auténticas minas de ouro. Temos recursos millonarios. Somos como Texas ou Arabia Saudita co petróleo e non nos damos conta. Seguimos centrados nun único recurso e ignoramos todo o demais, cando podería converterse nun motor económico e cultural de primeira orde para a provincia.

P. ¿A que atribúe esa situación?

R. Ao que eu chamo a desviación técnica. Hai magníficos profesionais tomando decisións sobre ámbitos que non son os seus. Pasou coa desecación da Lagoa de Antela e segue pasando hoxe. Cando só miras unha realidade desde unha perspectiva técnica, esqueces o seu valor cultural, patrimonial ou identitario. A consecuencia é que acabamos perdendo oportunidades irrepetibles. Mentres outros territorios constrúen unha identidade arredor da súa historia ou da súa literatura, nós seguimos sen ser capaces de explicar o que temos.

P. ¿Fáltanos coñecer mellor o que temos na casa?

R. Si, temos os recursos diante dos ollos e non somos capaces de velos. Carmen Martín Gaite e a súa relación con Piñor estaban aquí. Faltou alguén que decidise contar esa historia. O mesmo ocorre con outros moitos elementos. Non se pode valorar aquilo que non se coñece. Iso é o que pretende esta exposición: devolverlle a Ourense unha parte da súa memoria, pero tamén demostrar que unha autora universal como Carmen Martín Gaite non se entende sen Piñor nin sen Galicia.