Unha viaxe por Quintela de Leirado a través da toponimia

A sombra de Penegache, na ribeira do Deva, Quintela de Leirado é un dos concellos máis pequenos da comarca de Terra de Celanova, non por iso menos rico en patrimonio material e inmaterial. Así se desprende da lectura do novo libro de Carlos Méndez Míguez, “Toponimia de Quintela de Leirado”. Un nome sinxelo que agocha interesante información sobre a historia e os lugares deste concello, composto hoxe por cinco parroquias, que durante a idade media foi escenario de tres xurisdiccións: O Coto de Forxán que pertenceu ao Mosteiro de Celanova, a zona de Xacebáns, Fraguas e A Mourisca dependente do Mosteiro de Ramirás; e Leirado, en terras do Señor de Milmanda.

Dende o punto de vista histórico, “o primeiro que chama a atención é que hai bastantes mámoas, co que evidentemente temos que ubicarnos no megalitismo aquí en Galicia. Logo hai un castro importante, romanizado, o castro de Redemuíños no que apareceron moedas romanas e hai algúns vestixios máis como a ponte -sobre o río Deva-, ou a ara que apareceu en Xacebáns”, relataba Méndez Míguez, quen tamén estudiou as orixes das dúas Cima de Vila existentes no concello, unha en San Paulo e outra en Redemuíños; e o legado medieval, cun importante castelo, o de Santa Cruz, “perfectamente recollido polas fontes diplomáticas de Celanova”, dixo, sen esquecer a toponimia. “Hai unha corga que pasa por esa Cimadevila que se chama a corga do castelo”, engadía.

Dende o punto de vista dos substratos lingüísticos, Méndez Minguez, resume que o maioritario -e que coincide co galego- e o substrato latino. “Prelatino queda pouco, o máis interesante: A Mourisca. A miña teoría é que procede dunha raíz preromana MOR que significa pedra. Hai algún nome preromano: Aranciño. E dentro do substrato xermano quedan algúns topónimos como Forxán, Ataínde… Xacebáns é un topónimo moi escuro, é un posedor. É a miña tese, hai moitas aproximacións e as poño no libro. O único claro de Xacebáns son as cartas de poboamento, tres”, relata Méndez, quen no seu estudio tamén analiza a toponimia menor e moitas curiosidades, como o cambio de nome dos topónimos, pero tamén o parecido da escultura de Santa Eufemia de Fraguas e Santa Eufemia de Antequera ou a existencia do retablo pétreo de San Paulo, un dos poucos que se conservan na provincia.

Na última década, o escritor e mestre de Escudeiros, adicouse a estudar nos arquivos e bibliotecas do país, pero tamén percorrendo os lugares e falando cos veciños, a toponimia dos concellos que hoxe conforman as Terras de Celanova sacando á luz os traballos sobre a toponimia de Ramirás, A Bola -xunto con Antonio González-, de Gomesende, Pontedeva, Verea e agora, Quintela de Leirado. “O problema agora é que non hai a quen preguntar”, lamenta este investigador incansable que, aínda que confesa non ter forzas para completar á serie, adica tres horas o día á investigación da toponimia comarcal e outras historias que suscitan a súa curiosidade. Neste último traballo, Méndez Míguez, agradece aos informantes que o acolleron e, en especial, ao alcalde, José Antonio Pérez Cortés. “Quixera facer constar o agradecemento ao alcalde tivo un comportamento excelente. Grazas a el é que se publique o libro, ademáis de ser unha fonte activa no seu pobo, Ataínde”, dixo o autor dun legado impagable que deixa para as futuras xeracións.