O anxo Athéan | Francisco

A morte do papa arxentino -ben porteño, nado no barrio de Flores- colleume enferrado a fondo na lectura dun interesante ensaio de Carlos Granés, Delirio americano. Trátase dun recoñecido antropólogo colombiano que reflexiona, nun groso volume de quinientas noventa e pico páxinas, sobre a historia política e cultural de América Latina -eu prefiro Iberoamérica-. Cando me caeu nas maus, animoume a lelo a recomendación introdutoria que o autor coloca como guía de lectura. Transcribo o parrafo que me engaiolou: “Desfrute coa fantasía amable e fabulosa dos creadores latinoamericanos, tome nota das nefastas consecuencias do ensoño dos políticos, e albisque que nunca nada é puro, porque moitas veces acontece que os delirantes van da mau nutríndose, retroalimentándose mutuamente, como parte dunha mesma cadea de ADN.”

Outra morte, a do papa Francisco, sería unha magnífica ocasión para poñer os pés e as veas de Latinoamérica nestes vintecinco anos do S.XXI

Interesoume como iberoamericano, que o son, e como humilde seguidor das letras do centro e do sur daquel inmenso anaco do mundo ó longo do pasado século. Entre os que se contan, non poucos, escritores e artistas de estirpe galega. Hai un versos finais, premonitorios, de José Martí no seu Abdala, que sempre me conmoveron: “...que doce é morrer cando morre/ o que loita atrevido por defender a patria!”. Este sería o preámbulo do que trata a parte primeira (1898-1930), un continente na procura de si mesmo -arredor de si, diría Otero Pedrayo-: o americanismo e a presenza das avangardas. A análise comeza polos poetas modernistas, continuadores de Martí, que acabaron, case todos, tentados pola política. Unha estirpe, a dos poetas, que en todos aqueles países, desde Arxentina a México, foi politizándose cada vez máis e, ó mesmo tempo, sementando o que Granés chama a loita de Calibán contra Ariel; o antiimperialismo, o antianquismo. Resulta ser este un traballo de investigación que captura a atención, unha amena e rigorosa análise sobre a liaison da cultura, o capitalismo e a política de doada lectura, moito máis que algunhas novelas. Comeza co falecemento, en combate, dun poeta, José Martí e remata coa morte, na cama, dun político, Fidel Castro. Quedei satisfeito e aclarei varios dilemas despois de debullar este fresco que amosa e demostra como o populismo e o indixenismo, fenómenos xenuinamente iberoamericanos, tocaron e afectaron as prácticas políticas e culturais, non só dos estados coloniais, España e Portugal, senón da totalidade de Occidente.

Outra morte, a do papa Francisco, sería unha magnífica ocasión para poñer os pés e as veas de Latinoamérica nestes vintecinco anos do S.XXI. Quíxenlle trasladar este pensamento a Atheán. A idea da cultura ó servizo da nación, o enorme luscofusco boreal, do que tantas veces falamos coa miña amiga, a brasileira -galega polos catro costados- Nélida Piñón, un solpor que ela transformou, marabillosamente en A república dos sonhos. Mais Atheán, o anxo incorpóreo, non me respostou ás mensaxes. Comprendín, perfectamente, a súa enorme carga de traballo, constante labor nestes momentos, no que se apagou a vida do pontífice máximo da cristiandade, xefe do estado Vaticano, primeiro papa de América, toda ela, un home de palabra amante das palabras.

Queríalle contar a Atheán que tiven a sorte de compartir con Jorge Mario Bergoglio unha tardiña expléndida de outono, no triplex de María Esther Vázquez -tamén filla e neta de galegos- en Bos Aires. A súa devoción por Borges levouno a María Esther. Cando estivemos, o anxo e máis quen escribe, na cidade do Prata, María Esther xa finara. Ensineille, desde un taxi, o edificio onde a escritora, poeta, narradora e excelente biógrafa de Borges, morara durante décadas. O tráfico -alí non se di tránsito- e o conseguinte cabreo do taxista, apgaron o meu relato. Tempo haberá de falar con Atheán. Desta e doutras excelencias literarias. Tempo haberá...