Emprendedores da política ao rescate de Ourense

Gonzalo Pérez Jácome rexe o Concello a golpe de constante polémica. Namentres, PP, PSdeG e BNG opoñen contemporización, xesticulacións e queixas sen artellar alternativas concretas. Á cidade fáltalle vontade para identificar os problemas reais da veciñanza, primeiro, e despois ideas para atallalos con eficacia. Cadansúa franquicia partisana actúa por separado, atenta á batalla polos titulares, sen asumir que gobernar implica propoñer, imaxinar e ensaiar solucións acaídas. Faltan “emprendedores da política”, o perfil que o politólogo John Kingdon introduciu en Agendas, Alternatives, and Public Policies, como alguén capaz de recoñecer o momento en que conflúen un problema, unha solución dispoñible e a vontade de goberno, ao que o autor chama “ventá de oportunidade”. En Ourense ese acoplamento nunca chega porque ninguén o busca.

As políticas disruptivas son as que redeseñan con certa intelixencia mecanismos xa existentes, sen esixir grandes orzamentos. O concepto, que provén da innovación empresarial de Clayton Christensen, describe solucións sinxelas que chegan a quen o sistema deixaba fóra por custo ou complexidade. Aplicadas localmente, irían dunha bolsa de vivenda baleira que active para alugueiro pisos pechados, até unha moeda dixital que incentive o gasto no comercio local. Unha enquisa de valores sociais en Barcelona, con serie dende 1998, acaba de detectar un xiro cara ao individualismo e á desconfianza. É o reverso da virtualidade das redes e do scroll infinito que nos illa en Ourense, non só entre veciños de rúa senón entre barrios e núcleos. Contra iso, unha suxestión pode pasar por un banco de horas cívico susceptible de transformar tempo veciñal en confianza mutua.

En decembro de 2021, por orde directa da Alcaldía, chegaban á súa fin os 111 anos da Universidade Popular de Ourense (UPO). Unha institución que impartía ducias de cursos en distintos espazos da cidade, vencellada desde 1910 a intelectuais como Vicente Risco e Otero Pedrayo. Profesorado e alumnado remataron na rúa, sen previo aviso, en pleno decembro. Algo máis de 3.000 ourensáns aproveitaban cada ano esta oferta formativa, con cotas simbólicas accesibles a quen menos ten. O peche non foi soamente un recorte orzamentario, senón unha declaración de intencións sobre o lugar que a cultura e a instrución ocuparían no mandato de Pérez Jácome. Foi a supresión de lugares de encontro entre xeracións, cuxas relacións continuaban fóra das clases. Ese baleiro segue aberto anos despois, inzado por pantallas que afondan a fractura humana que outras cidades miden.

A máxima marxiana “de cada quen segundo as súas capacidades -incluídas as de tempo- a cada quen segundo as súas necesidades” condensa o espírito dunha iniciativa disruptiva coma un banco de horas cívico. Un total modulable de tempo de servizo comunitario, rexistrado dixitalmente, bonificaría a taxa do lixo, IBI, imposto de circulación, abono do Pavillón dos Remedios ou entradas para o Auditorio. As tarefas irían do mantemento de parques ao acompañamento de maiores en citas médicas, titorías en calquera materia, obradoiros de oficios entre veciños ou alfabetización dixital fronte á burocracia. A idea provén do xurista Edgar Cahn, que desde 1980 desenvolveu o time banking, hoxe activo en máis de cen localidades. O relevante non é o aforro, senón que substitúe horas de pantalla por interacción real, recuperando o contacto que a UPO ofrecía entre alumnos, non simulado nunha rede social.

Aprender doutras experiencias, identificar con precisión eivas propias e avaliar solucións probadas resulta máis eficaz que idear respostas desde cero. Bolonia aprobou en 2014 un regulamento de colaboración cidadá impulsado polos xuristas Christian Iaione e Sheila Foster, que permite a veciños e municipalidade xestionar parques, prazas e edificios públicos mediante pactos de cooperación, dos cales máis de noventa seguen vixentes. Alí o obxectivo non pasaba por rebaixar impostos, apuntaba a organizar o coidado compartido dos bens comúns, un problema distinto ao noso pero coa mesma lección. Imitar e adaptar na casa o que xa funciona non é falta de orixinalidade. É método de goberno. Ningún exemplo requiriu investimentos extraordinarios. Esixiron vontade política e disposición a mirar máis alá do que en Ourense os nosos políticos nunca souberon levarnos.

Hai lustros que asistimos á xestión do noso declive coma destino inevitable, agardando en todo momento por un rescate que virá de fóra, en vez de exercer o poder real xa ao noso alcance. O banco de horas cívico non arranxa por si só o desleixo institucional e marasmo acumulado, pero demostra que existen ferramentas contrastadas en urbes similares capaces de comezar a revertelo. A Facultade de Educación e Traballo Social vén de amosar que esta lóxica pode funcionar, cun programa que conecta profesorado universitario xubilado con profesionais en activo e alumnado para transferir coñecemento entre xeracións. Recuperar o trato veciñal, con menos soidade, máis apoio mutuo e un maior sentido de pertenza, xustificaría de por si a medida, mesmo sen ningún incentivo detrás. Tan só faltan auténticos emprendedores da política ao rescate de Ourense.