“Conversaciós cun fantasma do século dazanove”

Cando entro na casa de Don Ramón, ten na súa boca o lamento que non deixa de pronunciar desde fai un ano: “Denque morreu a miña muller, estou solo e triste”. A don Ramón doille un pouco a perna dereita e tense que contentar con das paseos curtiños polo corredor da casa. Está preocupado polo acto de homenaxe dos seus alumnos. Él que se chama a si mesmo “fantasma do século dezanove” non para de falar con voz segura, rexa, coas ideas claras e aos seus oitenta e oito anos fixoo de memoria.

O que máis lle gusta a don Ramón é falar. Penso que cortar o seu torrente de recordos, anédoctas, historias e anacos da súa vida sería case un pecado. Por iso, porque don Ramón é un dos poucos conversadores que quedan xa, respéctase aquí a súa forma de falar, a súa desorde ordenada, toda a súa humanidade.

-A miña vida é unha vida normal completamente. Nacín nesta casa, no número 23 da calle Paz, que se chamaba antes rúa dos Zapateiros hasta o ano 1839 que se firmou o convenio de Vergara co que finalizou a primeira guerra carlista. Con tal motivo os veciños da calle escribirán o Axuntamento propoñendo o cambio de nome da calle. Esta casa era do meu avó, don Ramón Pedrayo Silva, que era avogado en Ourense e tiña moitas terras nos arredores de Ourense. Esta era unha casa de campo. Camdo eu era pequeno, niste portal cabían catro carros e tiña unha bodega na que cabían douscentos mollos de viño. Nacín o 5 de marzo de 1888. Cumplín setenta anos en 1958, que foi cando me xubilaron da Cátedra de Xeografía da Facultade de Letras en Santiago. Paréceme a min que son o único español que cometeu a loucura, non é loucura, penso eu, de facer oposicións á cátedra os sesenta e dous anos. Ós sesente e dous anos está todo o mundo de regreso da vida. Pero eu polo afán da Xeografía, que sempre me gustou moito, e por ir a Santiago, fixen as oposicións e laborei moito. Algúns pensan que doi unha recompensa, e deso nada.

Ganei a cátedra e estuven en Santiago moi contento coa miña pobre muller. Vivíamos no Hotel España na rúa Nova e pasábamolo moi ben. Pero usted quere saber a miña xuventude non?

Nacín un neno ridículo: delgado, enfermo, acatarrado, temeroso. Tiña medo dos mortos, das arañas, dos cas, dos pobres. Naquela época había unhos mendigos tremendos en Ourense que asustaban os rapaces. Meus pais coidábanme moito porque era o único. Meu pai era médico, un home dunha gran simpatía persoal que traballou gratis máis de cuarenta anos, sobre todo, en Trasalba. A miña nenez foi agradable no sentido de que nonfun nunca a escola. Como estaba tan débil, non me querían entregar a un daqueles maestros feroces que practicaban a pedagoxía de “a letra con sangre entra”. Era terrible. Sin tratar de ofendelos, eu penso que é unha cousa verdadeiramente absurda ter unha calle dedicada aos Hermanos Villar. Os Hermanos Villar pensa a xenta que deberon ser unhos grandes pedagogos, pero o que facían era dar palizas horrorosas. Había orellas caídas pra diante dos tiróns que lles daban ós nenos. Claro que os rapaces tamén eran malos, e establecíase unha especie de puxilato de forza i astucia entre maestros e rapaces.

O meu pai ensinábame ortografía, xeografía i esas cousas. Pasábamos grandes tempadas en Vigo pensando na misa saúde.

O primeiro amor

No ano 1902 fumos a San Sebastián. Foi pra min unha gran alegría. Pra min sair de Ourense era unha maravilla. San Sebastián era a ciudade máis bonita de España. Tiña entonces catorce anos. Alí tuven meu primeiro amor, unha Margarida que resultou ser de familia ourensá, os Seara, emparentados con Martínez-Risco. Non era de gran estatura pero era moi fina. Tiña unhos ollos que a min parecíame unha diosa. Collíamonos do brazo e andábamos por aqueles parques tan bonitos. A min gustábame moito e chamábame a atención oíla falar vasco. Escrita parece unha lengua abrupta, pero oíndoa falar, sobre todo, por unha muller guapa, resulta melodiosa e antigua.

Eu débolle a miña sáude a Vigo. Unha noite en Trasalba púxenme tan maliño que tiveron que levarme a Vigo rapidamente. Por eso lle teño tanto amor a Vigo. Por eso, e por outras cousas. Vigo entonces era máis pequeniño que Ribadavia. Había unha casa de baños encantadora, máis ou menos onde está o Club Náutico. Era unha casa moi ben posta. Alí bailaban as señoritas o vals das olas (don Ramón tararea o vals: “Olas que al llegar…”). Era un baile moi cursi pero que se bailaba en todo o Atlántico. Todo esto antes de que eu tivera once anos. Vigo entonces estaba animado polos ourensáns. Se había xente polas rúas e nas festas, eran os de Ourense que chegaban coa criada, alquilaban unhas habitaciós e comían pescado. Os de Vigo estaban sempre traballando, facendo o Vigo actual.

En Vigo pasei unha vez un medo enorme. Iba coa criada e alí, pola costa da Gamboa, onde estaba a famosa porta que na guerra da Independencia (1809) foi asaltada polo ourensán, Cachamuiña, contra os franceses que ocupaban a plaza, estaban facendo unha escavación i apareceu un esqueleto de muller con un neno nos brazos. Eu pensei moitas veces que aquelo fora un soño meu, pero logo comprobei que fora verdade. Debeu ser unha das persoas que morreron alí durante o sitio.

Don Ramón no instituto

Ingresei no Instituto no ano 1898. Un ano tristísimo, non solo pola pérdida das Colonias. Nos libros que limos e, os nosos pais, decíannos que España era invencible. O desastre de Cuba deixounos moi desengañados. además foi un ano terrible pra Ourense. Morreron todalas viñas que rodeaban a ciudad coa filoxera que viña de Portugal. A terminación do século foi moi triste. O viño baixou de categoría porque inxertaronlle cepas americanas e da Rioxa. O siglo terminou moi mal: derrota política, derrota económica, pérdida de viñedos, falta de confianza no Goberno, manifestaciós republicás en todas partes. Por eso escribiu Mariano de Cavia, un gran periodista: “Ahí te quedas, siglo amargo”. O Instituto de entón era o millor de España e o máis novo, porque todos se instalaban en edificios relixiosos vellos. Chamábanse Institutos Proviciales e facíanos as Diputaciós cedéndollos logo ó Estado. Incluía: Instituto de Segunda Enseñanza con cinco anos, según o Plan Moyano, Escola de Artes i Oficios, Biblioteca Provincia e Biblioteca da Comisión Provincial de Monumentos. Se vostede observa, encima da entrada do Instituto (hoxe feminino) “Centro Provincial de Instrucción”. A Biblioteca Provincial, formada a base das bibliotecas dos monasterios, era magnífica… Facía moito frío, eso sí.

Entramos un grupo de dazaoito. Eu paseino ben. Estaban conmigo Manuel Martínez Risco, que logo foi catedrático na Universidade de Madrid. Estaban Nicanor Crespo, de Castro Caldelas, Ubaldo Álvaro Ruiz, padre do actual presidente da Diputación Provincial Serafín portugal Crespo, de Cea, moi inocente e simpático. Eu poñíame triste moitas veces pensando que algún día dispersaríannos. No Instituto esuven seis anos. Tivemos catedráticos moi bos. Inda recordo a frase que nos puseron para escribir, e pra analizar no examen de ingreso: “Concluido el Concilio de Nicea, Constantino volvió a Roma para celebrar el vigésimo aniversario de su elección al trono”. Toda estaba moi ben gasta o trono. Era unha frase pedantesca e ridícula. Don Marcelo Macías dábanos unhas clases encantadoras. A miña afición á Xeografía naceu con Moreno López, un dos poucos que se preocupaban en España pola Xeografía. Facíamos excursiós en coches de cabalos. ¡Un cansancio, polvo, tremendo!

O mismo día que terminei o Bachillerato, morreu meu pai e quedei solo coa nai. Entón fixen o examen pro premio de Bachillerato. Xuntouse todo o Claustro pra facer Tribunal. Todos puxeron temas moi bonitos menos o auxiliar de Filosofía que era un señor de Logroño que non sabía nada. Puxo: “Argumentaciones silogísticas y no silogísticas”. A min tocoume este tema. Non sabía nada. Pecháronme oito horas baixo a vixilancia dun bedel que lle chamaban Afligido e que era de Melón. Eu tiña oito pesetas no bolsillo, dinlle catro para que me deixara sair e meterme na biblioteca. Busquei un tratado de Lóxica e copiei todo. Dironme o premio. Hai que sair do paso.

Nace un xeógrafo

Sempre tuven moito amor á naturaleza, eu vivía en Trasalba, e dste contacto, cos árbores e a terra, coas enseñanzas do profesor Moreno López e coa leitura de libros funme aficionando á Xeografía. Eu pensaba estudiar meiciña, pero o meu pai desengañoume. Naquela época os médicos cobraban pouco. Meu pai cobrada dúas pesetas. Por fin decidinme por Filosofía e Letras. A miña nai díxome: “Ramonciño, estudia o que queiras, pero quero que te fagas avogado”. O meu avó foi gran letrado. Morreu xa vello, non moi vello, que son eu máis. Son máis vello que todos.

Non había facultá de Letras en Santiago e tuven que ir a Madrid. Era o ano 1905. Foi un curso tremendo porque chegueo a xuntarme con oito cátedras. O primeiro que fixen foi facerme socio do Ateneo. Habrá moitos ateneistas bos, pero como eu, poucos. Despois din moitas conferencias, pero ningunha no Ateneo. Leín moito e coñocín moita xente. Era un centro marabilloso. O que máis me molestou cando cheguei a Madrid foi que non había piso de suelo na pensión, era de ladrillo, moi frío. Por eso íbamos moito ó Ateneo.

Xa non me acordo que ano me licenciei, creo que foi o ano oito. Tiven catedráticos moi malos, moi vellos. Cando terminei anduven por Ourense e por Madrid. Lin moitos libros: La face de la terre, de Suess, catro tomos de Morfoloxía terrestre. Levoume un ano inteiro lelo. Era unha maravilla. Foi un dos libros que máis me influíu en min. Pero non tiña ambición ningunha. Quería vivir coa miña nai e ser profesor de Instituto de Ourense. Despois fixen oposicións pro Instituto. Era moi difícil. Usted dirá que os vellos sempre falan dos seus tempos como moi difícil. Non é certo. É que era verdade. Non había máis que un Instituto en cada provincia enon había xubilaciós. De modo que había unha cátedra cada ano. Fixen tres oposiciós pra catedráticos, na primeira non me diron ningún voto. Éramos oitenta opositores para unha cátedra na que se ganaban cincuenta duros. Os exercicios duraban cinco meses e solían escoller o máis antiguo.

Un home feliz

Por fin saín catedrático, no ano 1919. tiña que elexir entre Burgos, Castellón e Cáceres. Elexín Burgos e, máis tarde, permutei por Santender. Alí coñecín a miña pobre compañeira, a que me fixo a felicidá da miña vida, porque, todo esto que estou contando non é nada comparado coa felicidade marabillosa que me proporcionou a miña muller. Santander gustoume moito.

-¿Cómo coñeceu a súa muller?

-Esas cousas nunca se sabe como son. Esa simpatía que gai no universo e nas almas. Hai simpatía entre as plantas, entre as rocas, entre o mar e a costa. Esa simpatía é o orixen da vida e do universo e todo eso, esas simpatías e antipatías, espontáneas, que hai nas cousas e nas persoas. Coñecina nun paseo público. Tardamos en casarnos algún tempo.

Entón foi cando empezou o galeguismo, pouco máis ou menos no ano 1918. Empezou un galeguismo organizado. Había galeguismo xa algo difuso. Eu era galeguista. Leía moito a Murguía, Carvajal e Pondal. Recordo que estaba no Ateneo de Madrid cando se recibiu a noticia da morte e Pondal. Morreu moi vello. Moi vello non, tiña oitenta dous anos. A morte de Pondal deume moita tristeza. ¡Pensar que morren estos petrucios! ¡Ca xuventude fora de Galicia…! Sentín unha gran melancolía.

Xorde a xeración nós

Por aquela época non se compuña nada. A literatura galega parecía unha literatura morta. Pero pronto empezou o rexurximento con Vicente Risco, Lousada Diéguez, Vilar Ponte, Castelao, eu tamén. Eu era o máis novo deles, tiña trinta e un anos. Eu non escribín nada hasta os trinta tantos anos. Ademáis do sentimento que eu tiña, entrei no galeguismo por influencia de Losada Diéguez, que era meu amigo. El era da Estrada, pero tiña terras no Carballiño. Era un home moi culto pero, sobre todo, un gran descubridor de vontades. Sabía encauzar as actitudes dos rapaces moi ben. Un gran galego, carlista e moi católico. Eu coñecino en Madrid i un día díxome “¡Pero, home, unsted que estudia tanto, por qué non traballa con nós!” E comencei a escribir centos de artículos. Xa dixo Castelao que eu fun posiblemente o home que máis artículos galegos escribiu no mundo. Moito escribiron Vilar Ponte e Risco, pero eu moitísimo. Publciaba en donde fora: no Faro de Vigo, na Coruña e nun periódico que xa desapareceu, un periódico da Estrada que se publicaba en Bos Aires.

A maior parte desos artículos perdéronse. No Pueblo Gallego, que foi fundado por Portela Valladares. Pero, sobre todo, con moita alegría e moito placer, no Galicia de Vigo, periódico maravillloso que solo durou un ano. Dirixía Valentín Paz-Andrade, un gran periodista que foi o que dou a norma moderna ós periódicos de Galicia. Todos os periódicos tiveron que adaptarse ás normas máis espirituales e literarias, máis abertas e menos domésticas do periódico de Paz-Andrade. O primeiro que publiquei foi a Guía de Galicia. Había unha antigua, do ano 1878, firmada por dous señores de Ribadavia, Fernández e Vázquez. Estaba moi ben feita. Eran tempos en que pra vir de Madrid a Galicia había que ir a Valença do Minho pasando o río en barca. A miña guía xa leva catro ou dicon ediciós.

-Cando fixo as súas viaxes a pé por Galicia?

-Eso en varias épocas. Fixen moitas. Viaxes solo i en compañía. A costa de Galicia, en varios anos, recorrina eu solo toda. Dormín en todolos portos, en sitios casi inaccesibles. Pasei momento deliciosos. More vostede, preciosa nena, en estos momentos usted está preciosa mirando con esa luz, i, a esta hora, parece usted unha fada céltica. Estoulle decindo, eu andaba con bastón, un impermeable e sin nada máis, andando, sin depender de coche, de cabalos nin de avión nin de nada. En Galicia vívese en calquera parte. En Castilla non se pode andar así. Despois fun a pé a Santiago a San Andrés de Teixidó co pobre Ben-Cho-Shey. Chámolle pobre porque ainda que é moi intelixente leva una temporada que non se pode expresar. É o máis triste que acontece ós vellos. É millor que Dios os leve. Ter sensibilidade e non poder expresarse é terrible. Eu tamén estou exposto a eso, o millor dentro de media hora, dentru dun ano… Tamén viña Vicente Risco. Pra coñecer un país hau que andalo a pé.

A conciencia de xeneración fúmola formando casi sin programa. Mire vostede, o grupo galeguista era un grupo exemplar. Nadie aspiraba a nada, nadie cobraba nada. Era unha cousa puramente espiritual.

Pódesenos atacar por moitas cousas, pero desinterese non pode ser. Eramos puros. O triunfo de Castelao, o meu, o de Risco, era o triunfo de todos. A desgracia de calquera de nos era a desgracia de todos.

Traballando por Galicia

Todo o noso afán era traballar por Galicia. Este esforzo tan amplio i estenso foi perxudicial. Por exemplo, usted pódeme preguntar: ¿Usted que é?, ¿novelista, ensaista, xeógrafo, historiador? Había que ser de todo. Como non había nada feito, había que enseñar filosofía, a politica, a economía, todo. Eu agora, xa de vello, cando considero as miñas forzas pequenas pero leales, podo decir: eu puden ser un bo novelista. Pero non podía ser, porque había que dedicarse a outras cousas.

A nosa empresa era un pouco quijotesca. Pero conseguimos moitas cousas. Polo de pronto, unha irmandade entre todos que era exemplo para todo o mundo. Xuntábamonos en Santiago e non dormíamos, pasábamos toda a noite paseando e falando. Castelao era tan gracioso e orixinal, Vilar Ponte tan fino na súa crítica. Vicente Risco estaba calado, pero de pronto empezaba a falar e era unha verdadeira cachoeira de imáxenes brillantes. A xente ó principio considerábanos tolos, despois respectouos moito porque estimaban que tiñamos un valor moral e relixioso verdadeiramente extraordinario. Eso pódese dicir porque foron valores morales; que ningún partido tivo unha transparencia semellante. Despois empezamos a escribir. O no maestre pola parte filosófica e dogmática era Risco e Castelao tamén. Castelao era un home de gran espíritu, un verdadeiro xenio. Despois da morte de Rosalía e de Pondal non apareceu outro xenio máis que Castelao. Dominaba todas as especialidades.

A busca da autonomía de Galicia

Cando chegou o momento da política dixemos: ¿que facemos? Moitos éramos partidarios de non ingresar na política nacional, pero apareceu a posibilidade da República i entón pensamos si poderíamos chegar á autonomía de Galicia pola República.

E por eso entramos na República. Fixemos as campañas electorales. Pasamos moitas amarguras, e non me arrepinto de estar na República e nas Cortes Constituintes porque traballamos moito por Galicia. Eramos moitos diputados galegos. Uns pertencían ó partido sindical, outros ó de Azaña. Decíame Castelao: “Ramonciño, non te asustes nin te precipites, mira que ti i eu somos os únicos representantes de Galicia, os demais son representantes de partidos. Pero os únicos que recorremos as aldeas e os pobos dando mítines i escribindo cartas, os únicos que loitamos pra conseguir as actas de diputados en nome de Galicia pura, sin outra cousa, somos ti i eur”. I é verdade, e así o coñecían no Congreso, inda non sabendo ben o que era o noso. Galicia estaba alí representada polos Bugallal, polos Covián, políticos de Madrid que tiñan a Galicia pra ter votos, recibir regalos de xamós e chourizos e pra pasar o vrán ó fresco.

Nós nunca fumos separatistas, pero hai que afondar cada una na súa terra, que é onde están os probelmas, onde está a lingoa e o espíritu, participar.

Outra cousa que foi moi importante, inda que a xente non se decate, é que conseguimos a simpatía de Portugal. A línea do Miño era unha liña de antipatía. Nós, coas viaxes a Braga e Oporto, e por o norte, chegamos a ter a simpatía dos intelectuales portugueses do norte e formamos a unidade tan grande que hoxe esiste. A nosa maior satisfacción foi cando fomos reconocidos polo grande poeta Teixeira de Pascoaes, o poeta máis grande deste siglo en lenguas romances. Amou a Galicia extraordinariamente. De maneira que conseguimos a xuntanza de todos os galegos (antes os galegos de Ourense, por exemplo, non cñocín os da Coruña. Nos fumos por todas partes e a comunicación que se establece é moi importante nos camiños, nas boticas, nos cafés). Por outra parte, esta unión con Portugal que a min me parece de moita trascendendica. Lousada Diéguez non escribiu casi nada, dedicouse casi todo o tempo a viaxar. Deixou unha sementeira estraordinaria de simpatía e de desperta vocaciós nos rapaces. […]