O espertar dun pobo, Ourense no día de Galicia

Se lle preguntas a calquera que é o 25 de xullo, falarache de Santiago, de botafumeiros e de actos oficiais. Pero o Día de Galicia non naceu nun despacho. Naceu na pel, na distancia e nesa palabra que só nós sabemos pronunciar co corazón na man, a morriña.

Aínda que din que o Día de Galicia xurdiu en 1919 coas Irmandades da Fala, en Ourense o espertar da identidade viña de moi atrás. Moito antes de que os intelectuais puxesen de moda o galeguismo, Valentín Lamas Carvajal xa abrira o camiño. En 1876 fundou en Ourense “O Tío Marcos da Portela”, o primeiro xornal editado integramente en galego. Aquelo foi unha revolución. Non era unha publicación pra catro sabios; vendíase por miles nas feiras e chegaba ás aldeas. Cun ton retranqueiro e popular, Lamas Carvajal ensinoulle aos labregos e artesáns que o seu idioma era digno de imprenta. Foi o primeiro en demostrar que a nosa lingua era o noso maior símbolo de identidade.

Cando décadas despois colleron o relevo Risco, Cuevillas e, por riba de todos, don Ramón Otero Pedrayo, o terreo xa estaba sementado. Otero Pedrayo, patriarca das letras galegas, colleu xunto cos seus compañeiros de Nós ese idioma popular para levalo á filosofía, á ciencia e á vangarda europea.

Don Ramón entendeu mellor que ninguén que a maneira de potenciar o galego non era a través da imposición, que son ferramentas que logran o efecto contrario. O segredo estaba en prestixialo, en espertar no pobo a convicción e o namoramento de que a súa lingua era valiosa.

Ourense estaba a conseguir o milagre: transformando o galego de ferramenta do campo nun orgullo que a xente abrazaba por propia vontade. O 25 de xullo era a reválida anual dese orgullo conquistado nas rúas, nos quioscos e no corazón dos veciños. (Logo as cousas torceron, e polo de agora non se conseguiu recuperar o estilo dos pioneiros).

Pero daquela a identidade galega estaba coxa, porque Ourense tiña a metade do seu corazón partido pola emigración. Aquí é onde a morriña deixa de ser unha tristura pasiva para converterse nun motor. O Día de Galicia concibiuse como unha ponte invisible que cruzaba o Atlántico pra abrazar os que marcharan.

Mentres na provincia a xornada se vivía pensando no retorno, nos Centros Galegos de Bos Aires, Montevideo ou no Centro Galego da Habana, os ourensáns emigrados daban a batalla na distancia. Alí, o 25 de xullo era un día para vivir con orgullo. Escoitar a gaita, aqueles alalás e muiñeiras, aquelas pandeiretas e a simple cuncha da vieira e, por riba de todo, falar. Falar o galego en voz alta na diáspora era o mellor remedio contra o esquecemento. O idioma funcionaba como a única patria que ninguén lles podía quitar.

Esa morriña non quedaba en bágoas de banquete. O emigrante ourensán era de ideas claras e carteira por diante. Os cartos que enviaban con moito suor financiaron escolas, estradas e sociedades de progreso nos seus pobos. Máis tarde, a diáspora salvou a nosa cultura editando moitos dos libros e periódicos que hoxe son parte do noso patrimonio cultural. Os intelectuais, desde Ourense ou alá mesmo, que tamén emigraron, poñían as ideas e a lingua, e os emigrantes sostiñan o orgullo e o futuro na distancia.

Celebrar este día non é mirar un calendario oficial; é entender que Galicia lle debe o seu espertar cultural e o seu corazón ás nosas rúas, aos nosos cafés, ao maxisterio de Otero, que nos ensinou a amar a lingua por convicción, das irmás Do Campo, de Filomena Dato, de Risco, de Cuevillas… de todo un pobo que se sente galego. Neste día, o propio é brindar polo que fomos e polo que somos cun groliño do noso licor café, escuro e vivo coma a nosa historia…