A arte na que a madeira cobra vida en forma de Peliqueiro

O obradoiro “Artesanía da Careta”, un pequeno templo feito de pedra pero dedicado á madeira e no que se respira Entroido, atópase en Matamá. Aquí traballa o mestre Paco Diéguez, quen leva máis de 60 anos perfeccionando a talla do rostro do Peliqueiro, a figura protagonista e máxima autoridade do Entroido de Laza, símbolo universal da vila e o eixe vital da súa veciñanza.

Malia nacer na Limia, a familia de Paco trasladouse de volta a Matamá cando tiña só un ano. Tras licenciarse en Maxisterio, emigrou seis anos a Catalunya, antes de regresar e traballar como mestre entre Laza e Verín ata a xubilación. “Formei parte da primeira promoción habilitada para impartir galego”, rememora.

A súa historia como artesán comezou de xeito autodidacta, cando con dezaoito anos fixo a súa propia máscara. Aínda que antes xa fixera a Morena, a súa maior ilusión dende pequeno fora ter a súa propia careta e vestir o Peliqueiro. Paco recorda aqueles inicios “sen mestres”, tan só guiado pola observación e a herdanza familiar, pois o avó facía chancos e o seu tío era carpinteiro. Aínda conserva a primeira que fixo, copia doutra careta antiga dos anos 70, “feita sen modelo ningún, un pouco a ver que saía”, sinala. Este ano só aceptou tres encargos, pero en toda a súa vida creou “máis de 500 caretas”, perfeccionando a súa técnica ata se converter nun referente.

Do amieiro ao Peliqueiro

O proceso é laborioso e abrangue dende o talla da madeira de amieiro do Támega, un material “moi versátil, brando para traballar e lixeiro para o portador”, ata a colocación da badana de coiro natural, a pelica, sintética, de gacela ou cabra, e a barba, antigamente de lebre, hoxe de coello. E logo está a mitra, actualmente de aluminio no canto de folla de lata, e que agora se ocupa de pintar a súa filla.

As caretas do Paco destacan polo beche, o sorriso amplo ou o xeito de marcar as fazulas, que lles dan unha personalidade recoñecible. A esencia artesanal mantense grazas ao toque da man: “Non todas son iguais, tal e como na vida non todo sae igual”. Cada creación require dunha adaptación persoal, iso si, pois as fisionomías dos peliqueiros “mudan e non existe un talle único”. Aínda hoxe, cada vez que ve as súas máscaras no Entroido “éncheseme o peito de orgullo. E se o que a porta se comporta, pois entón moito mellor”.

O Antroido de Matamá

No obradoiro, compartido espazo coas máscaras de distintas épocas e con motivos diversos, colgan cartaces dos entroidos de Laza e de Matamá, dúas celebracións irmás e con rituais parellos, pero con matices propios que se foron diluíndo co tempo. Segundo o artesán, cando el era un rapaz eran os de Laza os que baixaban a Matamá xa que “alí estaba a Garda Civil e aquí non viñan”. Tamén cambiaba o rol do Peliqueiro: “Nós agardabamos á saída da misa, agochados e pegando dos chocos para que non se nos oíse, para sorprender aos que saían e perseguilos”.

Ese costume, ao igual que a celebración local, foise perdendo ata case desaparecer nos anos 80. Paco lembra que en Matamá tamén se levaba a cabo a farrapada que aínda pervive no Luns Borralleiro, como unha forma de batallar con trapos cheos de barro contra calquera, xa foran veciños ou os que baixaban de Laza. Por sorte, a veciñanza de Matamá acabou por recuperar o seu Antroido no 2015.

A esencia da figura

Para Paco, máis alá da festa e a estética, o Peliqueiro conserva un significado antropolóxico profundo que teme que se estea a esquecer debido á masificación. El define a figura coma “un xamán, un intermediario entre as forzas da terra e a divindade”. Na súa opinión, tamén o Entroido “perdeu a razón de ser, a función que tiña dentro da sociedade agraria”.

A súa orixe ten que ver cos “ritos de fertilidade, xa fora da terra, da facenda ou das mulleres, era necesario que houbese xente e animais, e que a terra fora próspera”. De aí que fora necesario espertar a terra “cos folións, facendo ruído”. Sobre as formigas, apunta que a súa saída indicaba “que xa comezaba a quecer o tempo, e se nos atacan é porque xa están activas. Noutros sitios teñen a marmota, nós temos as formigas”.

O artesán xa só busca relevo, transmitir o seu oficio e saber a quen queira escoitar. Por iso convida ao seu obradoiro a calquera persoa interesada “a que veña facer a careta comigo e aprenda”. As portas deste templo do Entroido permanecen abertas para quen entenda o verdadeiro peso da máscara que leva posta.