Desleixo sen castigo

En xaneiro de 2016, Donald Trump afirmara nun mitin en Iowa que podería disparar sobre alguén na Quinta Avenida e non perdería votantes. A declaración era perturbadora na súa honestidade. A fidelidade do seu electorado non dependía dos seus resultados nin da coherencia dos seus propósitos, senón dun sentimento tribal de pertenza. Dez anos despois, o alcalde de Ourense recibiu no pleno do Concello a sentenza firme do Tribunal Supremo que o condenaba por vulnerar os dereitos fundamentais dunha concelleira. En lugar de asumir o veredicto, Pérez Jácome preguntou retoricamente á cámara a quen había que darlle crédito: se á xuíza, á edil afectada ou a el mesmo. O mecanismo non é exclusivo de ningún país nin de ningunha escala política. O que parece unha excepción en política ten, decote, versións moito máis próximas.

Ourense é un laboratorio a escala onde as dinámicas que Habermas analiza nas democracias occidentais e que Trump fixo visibles na principal delas se len con claridade meridiana

Namentres, a avenida de Portugal amosaba 1.200 metros de obras paralizadas, con case nove mil veciños afectados e setenta negocios en apuros. A empresa contratada detivera os traballos por impagos do Concello, ao tempo que o rexedor invocaba o rigor contractual presentándose por enésima vez como a vítima. Pouco antes, baixara o ferro definitivamente La Molinera, ese proxecto no que se prometera un polo de intelixencia artificial con mil científicos e que rematou con seis informáticos desenvolvendo aplicacións para o propio Concello. A carón quedan o Museo Municipal pechado desde 2021, a piscina termal das Burgas sen reapertura á vista e os 5.600 euros que custará ao erario o accidente do coche oficial nun tema persoal. Non é a imaxe dunha administración en dificultades conxunturais. É a dun goberno que fixo do desleixo dos servizos públicos característica estrutural do seu mandato.

O politólogo Robert Entman describiu a principios da década de 1990 como un acontecemento idéntico pode ser presentado a través de marcos interpretativos radicalmente distintos, onde cada encadre define responsables, causas e solucións diverxentes. Democracia Ourensana aplica este mecanismo de forma recorrente e recoñecible. As sentenzas dos tribunais convértense en persecución política, a empresa que para as obras é a soa responsable do mal e o medio crítico forma parte dunha trama que ataca ao único político disposto a falar con honestidade. A realidade non muda. O que varía é o relato que a acompaña, e a operación non require mentir, tan só seleccionar. Cando esa escolma se mantén no tempo cunha precisa coherencia narrativa, a cidadanía acaba avaliando o gobernante non polos seus resultados concretos, senón pola fidelidade ao marco que os explica.

Nunha obra recentemente editada en español, o último gran referente vivo da Escola de Frankfurt, Jürgen Habermas, argumenta que as plataformas dixitais transformaron a esfera pública común nun arquipélago de burbullas onde os usuarios só interactúan con aquelas voces que confirman as súas crenzas previas. A información adversa non atravesa estas fronteiras coa mesma forza nin coa mesma credibilidade. Chega reencadrada, minimizada ou filtrada polos algoritmos da afinidade comunitaria, que reforzan a cohesión do grupo fronte á dúbida externa. Cando o espazo compartido se fragmenta deste xeito, a acumulación de evidencias desfavorables non erosiona o apoio electoral. Non porque a base social de Democracia Ourensana sexa acrítica, senón porque esas constatacións nunca chegan ao mesmo terreo interpretativo que ao do resto, nin co mesmo peso.

Trump entendeuno antes ca ninguén e tivo a crueza de dicilo en voz alta. A fidelidade do seu electorado non se baseaba en logros nin en consistencia, senón na construción dun nós permanente fronte a un eles difuso pero sempre presente. Pérez Jácome opera na mesma lóxica a escala municipal, e a pregunta que lanzou ao pleno o 6 de marzo condensa o modelo con precisión. É a formulación política dunha realidade que a ciencia social coñece ben: cando a fidelidade ao fatado substitúe ao argumento, as probas acumuladas xa non debilitan ao líder. Refórzano, porque activan o mecanismo de defensa colectiva. Cada ataque externo confirma que o inimigo existe, que a ameaza é real e que a disputa non rematou. E Jácome, de momento, non está a perder votantes.

Ourense é un laboratorio a escala onde as dinámicas que Habermas analiza nas democracias occidentais e que Trump fixo visibles na principal delas se len con claridade meridiana. O que acontece na avenida de Portugal, nos plenos do Concello ou no peche progresivo de equipamentos municipais non ten resposta só nas urnas. Require tamén unha alternativa mobilizadora e crible, cun proxecto de cidade que en Ourense está aínda por construír. O espazo público fragmentarase sempre que aqueles que deberían avaliar ao gobernante non comparten os mesmos feitos nin os mesmos criterios para interpretalos. Reconstruír ese terreo común non é tarefa exclusiva dos medios nin da academia. Tamén implica que os partidos da oposición constrúan unha alternativa real. Mentres esa opción non exista, a permanencia de Pérez Jácome ten máis dunha explicación e máis dun responsable.