A fronteira como coartada

En setembro de 2005 acudín por vez primeira á fronteira de Melilla desde o lado marroquí. Como correspondente de prensa, fun cubrir a “crise das vallas”, con concertinas de coitelas como legado das políticas do PP de Aznar. No monte Gurugú, xunto á cidade autónoma, entrevistaba os inmigrantes que aló se reagrupaban cando, de súpeto, irromperon as forzas de seguridade. Presenciei a morte de dous homes de menos de vinte anos, abatidos polas balas da Xendarmería Real. Non se abriu investigación algunha. Human Rights Watch, Amnistía Internacional, PRODEIN, con José Palazón á fronte, e a Asociación Rif de Dereitos do Home de Chakib El Khayari denunciaban desde había meses o que ocorría. Ninguén escoitou. Europa mirou cara outro lado. Un Estado empregando forza letal non para impedir entradas, senón para evitar que individuos en situación irregular fuxisen. Así foi e así segue a ser, con distintos actores e a mesma indiferenza de fondo.

No verán de 2026, en menos de 48 horas case todos os que cruzaran regresaron a casa polo seu pé. Así funciona a diplomacia"

Melilla e Ceuta son cidades-fortaleza, cunha orografía e densidade de seguridade sen parangón no espazo comunitario. Garda Civil con servizo marítimo e unidades especializadas en fronteira exterior, Policía Nacional, Vixilancia Aduaneira e efectivos do Exército, desde Regulares ate o Tercio da Lexión. Con toda esa arquitectura sobredimensionada de control, os valados medraron de tres a dez metros en apenas uns anos e, porén, os fluxos cara os enclaves non baixaron. Son tamén urbes historicamente plurais -cristiás, musulmás, xudías e hindús- con personalidades ben distintas. Melilla é rifeña e bérber, co tarifit como lingua oficiosa, namentres que Ceuta é árabe, ancorada no ecosistema humano e tecido económico das provincias de Tetuán e Tánxer. Nada diso aparece no debate que exportan quen nunca estiveron alí, descoñecen as súas dinámicas e prefiren a retórica populista á realidade.

Os mortos de Ceuta non teñen nome. Do case un cento de confirmados en augas españolas e marroquís, a opinión pública tan só retivo un: o dunha moza futbolista tanxerina na vintena cuxa cara e historia rachaban todos os estereotipos do emigrante veciño setentrional. Os demais finados continúan sendo “avalancha” ou “invasión”, categorías que impiden pensar e facilitan votar. Non foxen da miseria absoluta, senón do que Ted Gurr chamou “privación relativa”, esa fenda entre o que o mundo lles amosa como posible e o que o sistema lles permite acadar. Dous corpos collidos da man baixo a auga transparente aos pés do paso do Tarajal resumen o que ningún político oportunista explicou. É desesperación acumulada. A súa orixe está en fracturas globais que ningunha fronteira resolve.

A estratexia de enmarcamento é clara. Deborah Stone formulouno en Policy Paradox, onde sinala que os problemas públicos non se descobren, constrúense mediante interpretación política. Como se define un problema determina que solucións son posibles e cales quedan descartadas. Tellado cristalizou a terminoloxía da ultradereita ao definir o que ocorría en Ceuta como “crise de seguridade nacional”. Con esa etiqueta, só caben muros, expulsións e militarización. Se o abordamos como problema estrutural -conflitos de fondo, desigualdades, opresión e inxustiza ou impactos do cambio climático nos países de orixe- as respostas pasan por cooperación, desenvolvemento e migración legal. O historial do PP fala por si só. Concertinas que non disuadiron a ninguén, devolucións en quente prohibidas polo Tribunal Supremo e 14 vítimas no Tarajal en 2014. Privilexiando a represión, nin os fluxos nin as causas cederon.

Resulta esclarecedor o exemplo de Perejil baixo un goberno conservador. En xullo de 2002, 28 militares de operacións especiais recuperaron unha rocha deshabitada que media ducia de unidades marroquís tiñan ocupado. Non se disparou un só tiro, pero foi precisa a mediación persoal do secretario de Estado norteamericano, Colin Powell, xa que España foi incapaz de resolver un conflito diplomático elemental con Rabat. O ardor guerreiro non resolveu ningunha das cuestións de fondo, nin a pesca nin o Sáhara nin a migración, e Marrocos axiña volveu usar a billa migratoria como instrumento de presión. No verán de 2026, con comunicación fluída e prescindindo de descualificacións, fanfurriñadas e exhibicionismo castrense, en menos de 48 horas case todos os que cruzaran regresaron a casa polo seu pé. Así funciona a diplomacia.

Núñez Feijóo, dos Peares, aspirante a estadista que non fala inglés porque seica estudou nunha escola rural, chegou a Ceuta cando a crise xa acalmaba na busca de fotografías, e atopounas. Tanto el coma Tellado recorreron á retórica de “invasión” e “seguridade nacional” sen propor nada que o seu partido non tivera probado con resultado algún. Logo apareceron Vox, Álvise Pérez e os neonazis de Núcleo Nacional facer electoralismo co drama. Os propios veciños, supostamente invadidos, botáronos a berros de “Ceuta unida y no dividida ”. O PP abrazou sen matices a narrativa da ultradereita. A iso chámanlle facer oposición, a non buscar solucións, pero si votos nas traxedias, certas ou elaboradas. Axitar, polarizar, facer ruído e instrumentalizar o sufrimento non é outra cousa que converter a fronteira nunha coartada.