Lembranzas de Otero Pedrayo no centenario da Guía de Galicia

Xa teño contado que pasei moitas tardes a súa beira, armado do meu magnetofón, mentres o verbo torrencial de don Ramón se desbordaba. Logo, como facendo unha broma ó interlocutor dicía: “e perdoe que no lle fale máis do que me pregunta, porque a miña erudición é pouca”. Naquelas longas conversas era o seu costume se definir como unha pantasma do século XIX. Recibíanos a súa dona e deseguida, don Ramón: “Meu querido amigo, cómo lle vai, qué me conta?”. Andaba o patriarca xa amolado das súas doenzas e tiña unha inseparable cachava por compañeira coa que xogaba sentado no autobús de Trasalba, sinalando a paisaxe coma un neno. Xa teño contado que aquelas conversas se atopan ó dispor dos investigadores no Arquivo Sonoro de Galicia, o que comprenden as mensaxes que cada ano enviaba ás comunidades galegas de Hispanoamérica. Agora que andamos a celebra-lo centenario da súa obra capital, a “Guía de Galicia” convén lembrar, polo insolito, a critica que lle fixera no seu tempo Eduardo Blanco Amor, quen dixera co seu singular estilo, que era unha guía peculiar porque se ibas camiño de Mondoñero remataban no Barco de Valdeorras. ¡Cousas de Eduardo!

Nunca me pareceu xusto que Eduardo dixera aquello da obra de don Ramón. Claro que eran tempos da sua propia amargura. Cando dixera esto sobre a Guía de Galicia, Blanco Amor tamén dicía cousas como “Eu a Ourense nada lle debo”. Tal era a queixa dorida e sinxela, ás veces repetida diante dos amigos. Tomabamos café pola noita no “Goya” de Vigo, e insistía como nunha salmodia que algúns dos que turraron del para que viñera de América logo se esquenceron das promesas, das garantías. Remataba de publicar “Xente ao lonxe”, e vivía discretamente nun vello hotel de Vigo que se honraba de telo como cliente e que lle cobraba unha cantidade simbólica. Cando Eduardo daba algunha conferencia, no mesmo Vigo, se aloxaba un par de días nun hotel distinto, como se viñera de fóra. Divertíanlle moito estas cousas.

Neste mes de febreiro se cumplen 54 anos daquela gran treboada que derribou a famosa araucaria que o pai de don Ramón Otero Pedrayo chantara no pazo de familiar o día do seu nacemento. Entón, por iniciativa da Asociación Cultural Auriense organizouse un acto repositorio, consistente en chantar unha nova araucaria escoltada por un pelotón de carballos. Foi ver daquela a intelectualidade galega e o conxunto do amor intelixente a Galicia arroupando a don Ramón nas terras de Trasalba. Tiven a sorte de estar ali e escribin a crónica daquela feita, que foi posiblemente a derradeira das miñas empresas xornalísticas en Ourense, xa que naquel verán deixaba a nosa cidade para me instalar en Vigo e encetar unha nova xeira profesional no eido da radio e o xornalismo escrito.

Como falaba todo o mundo en louvanzas a don Ramón, chegou un momento que este dixo “¿E logo eu no falo?”. Teño a man unha boa colección de fotos daquela ocasión e as gravacións, xa dixitalizadas, das miñas conversas con aqueles devanceiros nosos, daquel día, aparte de don Ramón, o propio Xaquin Lorenzo “Xocas” ou Xesús Ferro Couselo. Xa teño lembrado que se queixaba Otero Pedrayo de que lle fixeran tantos homenaxes e dicí que parecía que querían sinalalo por ser tan vello e remataba dicindo que quería que o deixaran traballar no seus proxectos de libros. Un deles era escribir unha novela histórica sobre Pardo de Cela da que xa tiña feito o esquema esencial. Deste proxecto falaba moito e sen dúbida houbera sido un gran libro. A controversia do personaxe, tratado pola pluma de don Ramón, houbera producido sen dúbida unha obra de enorme interés.

Daquela tamén traballaba no século XVIII para o tomo corresponde da Historia de Galicia, por él dirixida, publicada polo Centro Galego de Bós Aires. Adentrábase don Ramón na historia xeral e contaba:”Van publicados tres tomos. Eu realmente xa non dirixo nada porque vou vello. Pero comprometime có Centro Galego en lles face-la historia do século XVIII e do XIX. Hai que meterse moito có arcebispo de Santiago de Compostela, non queda máis remedio, aunque con moito respeto. Era moi egoista e un dos grandes cabaleiros. Tamén estou traballando en cousas miúdas, sempre hai moito que facer. Quero facer unha novela sobre o mundo dos pazos. Quixera que fora unha novela material e espiritual”. E novamente, nesta feita, permítanme que presuma da dedicatoria da “Guía de Galicia” que me estampou no meu exemplar da cuarta edición (1965) e que di: “Para o meu querido e xoven amigo D. Fernando Ramos, xeneroso e bon galego, na lembranza do seu vello amigo Ramón Otero Pedrayo. Ourense, 2 de agosto de 1973”.