Saber ler xa non abonda

A Xunta de Galicia vén de anunciar unha materia obrigatoria de Lectura e Comprensión en 1º e 2º da ESO a partir do curso 2027-2028, dentro dun plan máis amplo para reforzar esta competencia desde a Primaria. A iniciativa responde a un problema real, reflectido novamente en PISA 2025, pero que vai bastante máis alá do rendemento escolar. Unha democracia necesita cidadáns capaces de comprender a realidade sobre a que opinan e deciden. Ler superficialmente, descoñecer a procedencia dunha información ou carecer do contexto necesario para interpretala reduce a autonomía coa que formamos o noso criterio. Nun ecosistema atravesado pola desinformación, a polarización e unha permanente competencia pola atención, estas eivas aumentan tamén a vulnerabilidade democrática. Importa reforzar a comprensión lectora, pero importa aínda máis precisar que significa hoxe entender un texto.

Comprender require coñecementos. Podemos identificar a idea principal dunha noticia sobre inmigración, vivenda, pensións ou cambio climático e non aprehender en profundidade o problema se descoñecemos conceptos, antecedentes e relacións indispensables para interpretala. Non se trata de reivindicar unha acumulación enciclopédica de datos, pero tampouco de imaxinar técnicas de lectura independentes do que realmente sabemos. Un documento de historia dificilmente se entende sen saber historia e unha información económica precisa dun vocabulario mínimo para non confundir déficit, débeda ou inflación. Sen esas ferramentas resulta nomeadamente máis difícil avaliar explicacións rivais, detectar simplificacións ou xulgar os argumentos de quen pretende representarnos politicamente. Por iso é relevante que a Xunta presente a lectura como competencia transversal. Pero comprender depende tamén do aprendido no conxunto das materias.

Hoxe, ademais, saber ler esixe identificar quen produce unha información, de onde proceden os datos, que fontes utiliza, en que contexto se insire e que elementos relevantes quedaron fóra. A escolla das palabras e o encadre condicionan a interpretación mesmo cando os feitos son certos. Unha cifra verdadeira pode producir unha impresión enganosa sen referencias suficientes e unha noticia verificada ofrecer unha visión parcial se só incorpora determinados ángulos e voces. Nos cursos que imparto sobre análise da actualidade adoito empregar catro elementos para examinar calquera peza: selección léxica, encadre, fontes e omisións. Comprendela criticamente require contrastar as evidencias, comprobar a súa procedencia e buscar outras referencias cando sexa indispensable. A manipulación política non sempre precisa da mentira. Tamén pode aproveitarse da escolma de feitos, descontextualizados ou presentados como única perspectiva posible.

A nova materia anunciada pola Xunta constitúe, neste senso, unha oportunidade se a comprensión non queda reducida a técnicas para ler máis devagar, localizar ideas principais ou responder correctamente preguntas sobre un texto

Esta esixencia aumenta porque xa non lemos só textos nin todos nos chegan do mesmo xeito. Un xornal impreso, unha medio en liña, TikTok, WhatsApp ou unha resposta dunha intelixencia artificial pertencen a ecosistemas informativos diferentes. Importa o contido, pero tamén a canle e os mecanismos que determinan o que vemos na nosa pantalla. As plataformas seleccionan, xerarquizan e personalizan información mentres partidos e empresas dispoñen de instrumentos cada vez máis sofisticados para captar atención, segmentar públicos e adaptar mensaxes. A isto engádese o nesgo de confirmación, que facilita aceptar aquilo que coincide co que xa pensamos. O problema democrático irrompe nesa asimetría. Necesitamos máis capacidades para orientarnos precisamente cando aumentan as posibilidades de condicionar a contorna na que formamos as nosas opinións. Un cidadán que só recibe, reacciona e comparte resulta máis vulnerable á desinformación, á simplificación e á manipulación.

A ciencia política leva décadas advertindo dos riscos destas novas habilidades. William Galston sintetizou a relación entre coñecemento político, aceptación de principios democráticos, actitudes e participación cívica. PISA non mide competencia democrática, pero comprender problemas complexos, discriminar evidencias ou atribuír responsabilidades son recursos esenciais para exercer a cidadanía. A democracia reclama tamén outra disposición que adoita pasar máis desapercibida: a escoita. Mary F. Scudder sostén que nunha sociedade plural non abonda con garantir que todos poidan expresarse. A deliberación esixe atender seriamente as posicións discrepantes e consideralas antes de formar un xuízo, mesmo cando persiste o desacordo. Cando se debilitan comprensión, contraste e atención, empobrécese o debate público, aumenta a vulnerabilidade fronte a explicacións simplificadoras e facilítanse dinámicas de polarización, desconfianza e desafección que contribúen á erosión democrática.

A nova materia anunciada pola Xunta constitúe, neste senso, unha oportunidade se a comprensión non queda reducida a técnicas para ler máis devagar, localizar ideas principais ou responder correctamente preguntas sobre un texto. Debería contribuír tamén a contextualizar, identificar fontes, distinguir feitos de interpretacións, detectar encadres e omisións, contrastar información e revisar as certezas que coinciden demasiado confortablemente co que xa opinamos. Ese propósito require igualmente coñecementos adquiridos no conxunto do currículo e unha alfabetización mediática e dixital transversal. Ensinar a discernir significa proporcionar instrumentos para interpretar unha realidade cada vez máis complexa sen entregar a terceiros a conformación do criterio propio. Porque unha democracia non precisa cidadáns que pensen igual. Necesita cidadáns capaces de comprender, contrastar, escoitar e pensar por si mesmos. Xogámonos bastante máis que os próximos resultados de PISA. Ler, sen máis, xa non abonda.