O negocio da “crise migratoria”

O que algúns gobernos europeos chaman “crise migratoria” non é ningunha emerxencia. É o resultado previsible dunha arquitectura deseñada para que determinada man de obra chegue, traballe e permaneza en situación de vulnerabilidade. O 14 de abril, o Consello de Ministros aprobou un decreto de regularización que, segundo estimacións do Executivo e organizacións do terceiro sector, podería amparar a arredor de medio millón de persoas. As patronais do campo, a construción e os coidados aplaudiron porque os seus sectores dependen deses traballos. Esa mesma semana, PP e Vox selaban en Estremadura un acordo que incorporaba o concepto de “prioridade nacional”, a idea de que os cidadáns españois deben ter preferencia sobre os estranxeiros no acceso aos servizos públicos e prestacións. O decreto mellora vidas. O pacto recorta dereitos. Ámbolos son expresións distintas da mesma arquitectura.

Europa decidiu concentrar os seus recursos na restrición e o control, mentres mantén infrafinanciadas as actuacións sobre as causas do éxodo e marxina as políticas de integración. Non é unha cuestión de medios, senón de decisión. Bruxelas condiciona os seus acordos de cooperación con países como Senegal ou Níxer ao despregue de controis migratorios, financiando equipamento policial e centros de retención, que distan do desenvolvemento xenuíno. Cos países de tránsito, o mecanismo é similar: Marrocos e Tunisia reciben fondos europeos a cambio de actuar como xendarmes fronteirizos á marxe do dereito internacional humanitario. En destino, un muro administrativo de denegacións e prazos de recurso esgotados fai o resto. Saint-Cerny e Morissette-Phan sintetizan esta lóxica en La grande mécanique coa imaxe do cubo de Rubik, no que mover calquera peza reordena todas as demais. As rutas cambian. O volume, non.

Detrás dese deseño hai tamén un mercado. Ruben Andersson rastrexou os fluxos migratorios desde Senegal ata as oficinas de Frontex en Varsovia e documentouno con detalle en Illegality, Inc. O antropólogo de Oxford sostén que a irregularidade migratoria non é un problema que o sistema busca resolver, senón unha condición a reproducir porque xera valor económico e político para quen a xestiona. Financia axencias de vixilancia e produce contratos para empresas privadas de seguridade, amais de proporcionar rédito electoral aos partidos que converten cada patera en titular e munición para sementar odio. Os datos confirman esta tese. Frontex operaba en 2005 con apenas 6,2 millóns de euros. En 2024, segundo datos da propia axencia, o seu orzamento acadou os 922 millóns. En 2025 superou os 1.100 millóns.

A xestión política e mediática da migración converte persoas en categorías administrativas -”fluxos irregulares”, “retornos”, “entradas”- e esa operación non é neutral. Cando as vidas se reducen a cifras de control, pérdese a posibilidade de empatía e, por conseguinte, calquera opción real de resistencia política. La grande mécanique documéntao en Brownsville, Texas, unha das cidades máis empobrecidas dos Estados Unidos e punto de cruce chave para a migración centroamericana. Alí, os veciños depositan flores de plástico xunto ao muro para lembrar a quen morreu sen que ninguén reclamase o corpo. A poucos metros érguense impoñentes as instalacións de SpaceX, de Elon Musk. Que o proxecto tecnolóxico máis caro da historia e un símbolo do desleixo cara ás vidas humanas compartan xeografía sen xerar tensións di máis sobre o sistema en vigor que calquera estatística.

A “prioridade nacional” que PP e Vox incorporaron ao acordo en Estremadura non se limitou ás opcións de gobernabilidade de María Guardiola. Desde entón vertebra o debate político nacional e até penetrou as Cortes Xerais como eixo da ofensiva conservadora en materia migratoria. A noción traviste en sentido común algo que o ordenamento europeo rexeita, xa que o Tratado da UE e a Carta de Dereitos Fundamentais prohiben a discriminación por nacionalidade no acceso a prestacións. A fórmula non precisa ser legal para ser eficaz. Instálase antes de que ningún tribunal se pronuncie. É o que o pai da sociedade líquida, Zygmunt Bauman, chamou retrotopía, a fantasía dunha comunidade nacional homoxénea que nunca existiu como resposta á incerteza do presente. Un relato que circula a moita máis velocidade que calquera sentenza xudicial.

O decreto de regularización está chamado a mellorar a situación concreta de centos de milleiros de persoas, e iso importa. Pero actúa sobre o resultado sen afectar á raíz. As canles de entrada legal son tan estreitas que a demanda laboral e a oferta migratoria só poden atoparse nas marxes, o que garante unha ininterrompida xeración de situacións de irregularidade. Nomealo como “crise” permite presentar a engrenaxe como algo excepcional e pasaxeiro, eludindo a pregunta sobre quen se beneficia das lóxicas en curso, incluída a dereita que o denuncia sen ningunha intención de desarmalo. Mentres non se dea boa conta das causas estruturais, haberá novas bolsas de persoas sen documentación operativa, novas alertas por quen agoiran a fin dos tempos para a natio hispanica e novas partidas orzamentarias para contención. A rendible máquina que chaman “crise migratoria” non se avaría. Produce.