Onde a obediencia mata o talento

A relación de currículos inflados, adornados ou directamente falsos que percorre a política española é demasiado extensa para resultar anecdótica. Noelia Núñez, figura emerxente no PP, constaba no rexistro do Congreso dos Deputados como posuidora dun dobre grao en Dereito e Ciencias Xurídicas da Administración Pública. Ao confirmarse que carecía da titulación, foi impelida a dimitir. O patrón é ben coñecido. Adobiar o que se ten, omitir o que falta e mesmo invocar unha pretendida experiencia na escola da vida cando a formación non existe. Esta última variante é moi reveladora. Porque xa non se trata de agochar ou disimular as fallas, senón de convertelas en virtude, de presentar o descoñecemento como proba de autenticidade e os estudos ou inquietudes intelectuais como afastamento da cidadanía.

Víctor Lapuente sostén en El retorno de los chamanes que a diferenza entre o bo e o mal goberno non reside nos recursos nin na ideoloxía, senón nos perfís que predominan na retórica política dun país: os que ofrecen certezas sen fundamento ou os que parten da dúbida e do rigor. Os partidos, como sistemas de incentivos, adoitan premiar os primeiros. Quen sabe demasiado e cuestiona ou amosa autonomía real resulta incómodo para a oligarquía en posto. Quen ten alternativas ou potencial fóra abandona diante do primeiro obstáculo. Aquel que non as ten instálase sine die, porque non ten outra saída. No sector privado calquera perfil é avaliado por competencias verificables e resultados medibles. A organización partidaria substituíu esa avaliación pola obediencia, submisión, irrelevancia, fidelidade sen fisuras a dispoñibilidade permanente e incondicional para a tarefa que se encomende.

O que se vende como achegamento ao electorado -a pretendida acaída lectura da realidade fronte ao saber e experiencia demostrada- convértese nun requisito de lealdade máis, camuflado de virtude democrática. Dominar a gramática e tempos internos dun partido, os seus equilibrios e xerarquías non é o mesmo que entender as necesidades de quen paga impostos e precisa servizos públicos. Os resultados son visibles e previsibles en calquera nivel, do municipal ao europeo. O discurso oscila entre o incomprensible e o banal, os datos son imprecisos e as intervencións orais e escritas non resisten o exame máis básico. A intelixencia artificial no tempo de desconto non engana. Non son erros individuais nin accidentes de traxecto. Son o lóxico produto dun proceso que non selecciona para gobernar, senón para sobrevivir dentro do aparato. Non é a excepción. É a norma.

En El peso del tiempo, Oriol Bartomeus describe como este circuíto produce poderes efémeros, mandatos dominados polo cálculo conxuntural e votantes que deciden o sufraxio contra alguén antes que a favor dunha alternativa construtiva e ben artellada. O subproduto máis perigoso desta dinámica non é a abstención. É a nostalxia do dirixente que se ofrece como único remedio, un salvador presentado como solución malia que é a contradición última da disfunción. A política devén espectáculo non por capricho dos seus actores, senón porque é a única cousa que saben facer os que chegaron ao poder sen os instrumentos necesarios para comprender o seu auténtico alcalde e xestionalo. Quen non está á altura aprende, en cambio, a sobrevivir no cargo e a tramitar a fachenda. E esa degradación retroalimenta o descrédito, que á súa vez troca a demanda do home forte nunha resposta aparentemente razoable, sen máis.

A escala local o mecanismo é máis perceptible, con consecuencias directas sobre o cotiá da veciñanza. Alain Deneault denomina mediocracia ao sistema que tolera, produce de forma activa e perpetúa a mediocridade de quen manda. No salón plenario da Praza Maior, tanto a bancada gobernante como a oposición comparten máis do que calquera dos bandos recoñecería. O groso dos perfís foi forxado dentro das propias organizacións, sen vida laboral demostrable alén destas. Democracia Ourensana, nada como reacción contra as elites en liza, tampouco ficou exenta deste patrón nin as súas lóxicas internas. Non é só a incapacidade estrutural de quen está á fronte do concello. Resulta que a bancada de oposición tampouco está en condicións de ofrecer un control rigoroso nin xerminar un programa coherente con substancia. O problema non é de persoas. É de sistema.

O antídoto non se atopa no simulacro de proximidade nin na busca do líder infalible que todo o resolve. Está en mudar os criterios de escolla, en esixir traxectorias verificables, competencias demostrables e resultados que a cidadanía poida contrastar. Os partidos son os primeiros responsables desta deterioración, da desafección e do enfado que impulsa a vaga ultra. Producen individuos sen outro horizonte vital que o cargo e o salario que os acompañan. As democracias que esixen máis resisten mellor, xa que a xente distingue entre quen sabe gobernar e quen só sabe perdurar. Reivindicar candidatos á altura non é snobismo. É a mínima condición para que as institucións funcionen como deberían. Haberá sempre recursos escasos, intereses en conflito e decisións que nunca son sen custo. O que non debería haber son limitacións formativas, nin falta de criterio e competencia en quen ministra o ben común.