A memoria democrática

A nostalxia autoritaria que hogano está a emerxer ten o seu berce, como diría Milan Kundera, da “loita contra o esquecemento”. A lembranza edulcorada do pasado funciona como unha “memoria kitsch”, incapaz de recoñecer a violencia estrutural dos réximes que idealiza. As ditaduras, como mostrou Hannah Arendt en A orixe do totalitarismo, non só controlan institucións: modelan afectos, hábitos e silencios.

A literatura e o cine retrataron ese clima moral. Ademais de A vida dos outros, cómpre lembrar a Vasili Grossman, que en Vida e destino describiu como o medo pode converter ao veciño en delator, e a Arthur Koestler, que en O cero e o infinito amosou as lóxicas sacrificiais do poder absoluto. Primo Levi advertiu que “cada época ten o seu fascismo”, e Timothy Snyder, en Sobre a tiranía, sinalou que os sistemas democráticos morren primeiro na mente de quen deixa de crer neles.

Resulta tentador pensar que tolerar todas as opinións é proba de madurez democrática, pero Popper lembrounos que a tolerancia ilimitada abre a porta á súa propia negación. Umberto Eco formulou con precisión que abonda con normalizar o odio, glorificar unha identidade ferida e instaurar a sospeita permanente para que o veleno comece a circular.

A pedagoxía democrática que defendía Manuel Sacristán consistía en ensinar a detectar a manipulación, esixir institucións transparentes e lembrar, como insistía Jorge Semprún, que a memoria é un deber cívico.

Xián Antón Lorenzo Rodríguez

(Ribadavia )