Vilameá: cando o abandono rural supón perder a memoria

O implacable avance do despoboamento rural ameaza con borrar non só o censo das aldeas, senón tamén a súa memoria arquitectónica. No conxunto etnográfico de Vilameá, en Paderne de Allariz, esta crúa dualidade entre resistencia e abandono maniféstase de forma evidente.

Mentres varios veciños invisten tempo e recursos en preservar o seu legado, a ausencia doutros titulares deixou á intemperie un patrimonio incalculable. A finais da pasada primavera, o silencio do éxodo rompeuse co derrubo definitivo dun dos históricos hórreos, pertencente a un dono que xa non reside no municipio. Ao seu carón, un segundo cabaceiro agoniza ao bordo do colapso, sostido unicamente pola aperta dunhas hedras.

Este escenario contrasta co máximo nivel de salvagarda institucional que ampara a estas construcións. O valioso conxunto de oito cabaceiros ostenta a categoría de Ben de Interese Cultural (BIC) e goza de protección integral no Plan Xeral de Ordenación Municipal.

Ademais, o seu enclave estratéxico no trazado da Vía da Prata do Camiño de Santiago esixe unha atención extraordinaria. Non son simples celeiros; son testemuñas de madeira e pedra, asentados sobre seis piares con tornarratos, cuxa supervivencia blinda a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia.

Normativa

Ante o derrubo materializado, a normativa resulta taxativa. O titular ausente ten prohibido retirar os cascallos ou despexar a parcela. Queda legalmente obrigado a custodiar as pezas orixinais caídas e a tramitar ante a Dirección Xeral de Patrimonio un proxecto de reconstrución fiel á súa esencia. Con todo, o letargo que impón o despoboamento provoca que non exista ningunha denuncia formal rexistrada nas oficinas de Patrimonio.

Pese á falta de alertas, a administración non pode mirar cara a outro lado. A Xunta de Galicia e o Concello de Paderne de Allariz comparten o deber da tutela e teñen a posibilidade de intervir de oficio para frear esta perda, contando con ferramentas legais, empezando polas inspeccións técnicas e a esixencia de obras de consolidación. Se o abandono continúa, poden impoñer multas coercitivas e abrir expedientes sancionadores. En casos de desidia crónica, os poderes públicos dispoñen da execución subsidiaria, e, como último recurso, a lei permite a expropiación forzosa.

Para evitar este drástico final e combater a peaxe do éxodo rural, existen axudas de Patrimonio e a Deputación, así como bonificacións fiscais, deseñadas para que conservar esta herdanza sexa un emblema contra o esquecemento que, malia ser de propiedade privada, é parte dun patrimonio cultural público que enriquece —e embelece— o territorio, representando a toda a provincia.