2025: Ano Castelao. A perspectiva dun médico

Xa tocando a fin do ano Castelao, gustaríame unha ollada á súa figura e obra desde a perspectiva dun médico.

Ao longo da historia moitos médicos foron recoñecidos noutros ámbitos moi diferentes aos da súa formación académica ( dende escritores como Chejov, Conan Doyle ou Baroja, políticos como Negrín, Salvador Allende o el Che Guevara, ata guionistas cinematográficos como Michael Chrichton ou mesmo futbolistas como o brasileiro Sócrates…).

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao é unha figura central na historia de Galicia, recoñecido pola súa multifacética contribución como artista, escritor, político... Aínda que a súa carreira médica foi breve, a influencia da medicina, a enfermidade e a morte está profundamente entrelazada na súa obra, reflectindo unha visión humanista e crítica da sociedade galega do seu tempo.

A vocación médica e a renuncia profesional

Naceu en Rianxo en 1886. Tras unha estadía coa súa familia na Arxentina, volta a Galicia en 1900 e estuda bacharelato en Compostela e posteriormente Medicina entre os anos 1903 e 1909. Aínda que completou os seus estudos de forma notable, decidiu axiña afastarse do exercicio profesional. Nunha das súas célebres afirmacións, explicou: “Fixenme médico por amor a meu pai; non exerzo a profesión por amor á humanidade”. Esta declaración amosa a súa percepción sobre os límites da medicina tradicional e a súa inclinación cara a outras formas de servir á sociedade.

É salientable que cando xa sabía que a súa vida profesional non ía ir ligada ao exercicio da medicina, acepta o chamado para traballar durante o andazo de gripe española , enfrontándose á realidade dun pais subdesenvolvido, á morte (él mesmo cae contaxiado), entrando nas casas mais humildes e empregando o trato humano como medicina , na ausencia de fármacos eficaces.

A medicina, a enfermidade e a morte na obra de castelao

A formación médica de Castelao deixou unha pegada profunda na súa produción artística e literaria. A súa comprensión da anatomía humana e das doenzas permitiulle representar con precisión e sensibilidade o sufrimento humano.

Un exemplo destacado é o óleo sobre lenzo “Cego con lazarillo” (1915), que forma parte do “Tríptico dos cegos”. Nesta obra, Castelao representa a un cego guiado polo seu lazarillo, simbolizando a dependencia e vulnerabilidade das persoas con discapacidade visual.

Nos seus debuxos “O tolo” ou tamén en “ A tola do monte” reflicte a estigma e marxinación das enfermedades mentais naquel tempo.

Na novela “Os dous de sempre” (1934) Castelao aborda a vida de dous amigos que enfrontan adversidades incluido enfermidades, pondo de manifesto as dificultades da vida rural.

En “Cousas” inclúe relatos que tratan da doenza e da morte, amosando a fraxilidade da vida humana e a resignacion fronte o destino.

A través da arte, a literatura e a política, buscou diagnosticar e tratar os males que aflixían á sociedade galega, actuando como un “médico social” comprometido coa mellora colectiva.

Ademais, en “O retrato”, incluído en Retrincos (1934), Castelao explora a relación entre a arte e a saúde. Nesta historia, un pintor consegue devolver a vitalidade a un enfermo terminal a través dun retrato, suxerindo que a arte pode ter un poder sanador que vai máis alá das capacidades da medicina convencional.

A cegueira foi un tema recorrente na súa obra, tanto como metáfora da ignorancia e opresión, como pola súa propia experiencia persoal, xa que sufriu problemas de visión ao longo da súa vida. En 1914, padeceu unha coriorretinite que deteriorou a súa vista e o levou a renunciar á medicina e á pintura, enfocándose na caricatura e no debuxo.

Tanto nas artes pláticas como na literatura empregou o seu talento para retratar e para criticar a situación social e sanitaria do seu tempo, aportando unha visión humanista e comprometida cos mais desfavorecidos.

A súa visión da profesión médica foi ambivalente valorando e ensalzando o seu humanismo pero tamén criticando a precariedade do sistema e o conformismo de algúns médicos.

A política como medicina social

A visión política de Castelao pode interpretarse como unha extensión do seu desexo de curar os males da sociedade. Comprometido co nacionalismo galego, participou activamente na creación do Partido Galeguista durante a Segunda República, buscando unha transformación radical do país. A súa obra política, especialmente Sempre en Galiza, propón solucións para as inxustizas sociais e culturais que afectaban a Galicia, actuando como unha sorte de “medicina social” destinada a restaurar a saúde colectiva da nación.

Aínda que Castelao abandonou a práctica médica, a súa formación e comprensión das doenzas humanas influíron profundamente na súa obra. A través da arte, a literatura e a política, buscou diagnosticar e tratar os males que aflixían á sociedade galega, actuando como un “médico social” comprometido coa mellora colectiva. A súa traxectoria exemplifica como a combinación de coñecementos médicos e sensibilidade artística pode ofrecer unha perspectiva única para abordar as inxustizas sociais e culturais.