As pensións non entenden de eleccións

Robert Putnam, un dos grandes referentes da ciencia política contemporánea, adicou boa parte da súa obra a estudar por que unhas institucións son capaces de responder aos problemas colectivos mentres outras atopan dificultades para facelo. As súas reflexións permítennos identificar un dos grandes paradoxos das nosas democracias: mentres a política vive pendente de lexislaturas de catro anos, os problemas estruturais das sociedades non entenden de calendarios electorais. E se existe unha cuestión que ilustra especialmente ben esta contradición, esa é o futuro das pensións.

O sistema español baséase fundamentalmente nun modelo público de reparto, no que as cotizacións das persoas traballadoras contribúen a financiar as prestacións de quen xa está xubilado. O seu funcionamento depende, polo tanto, de factores que van moito máis alá da vontade de calquera goberno, como a evolución demográfica, os salarios, o emprego, a produtividade ou a esperanza de vida. Nun país cunha poboación cada vez máis avellentada, resulta inevitable preguntarse como poderemos garantir dentro de trinta anos os compromisos que asumimos hoxe.

Non estamos diante dunha preocupación meramente teórica. A Autoridade Independente de Responsabilidade Fiscal advertiu en 2026 de que o cumprimento formal das regras de gasto non garante, por si só, a sustentabilidade das finanzas públicas. Agora ben, isto non significa que as pensións vaian desaparecer nin xustifica alimentar alarmismos interesados. O que pon de manifesto é que os problemas estruturais non se resolven negando a súa existencia e que a responsabilidade política tamén consiste en anticiparse a eles.

O que pon de manifesto é que os problemas estruturais non se resolven negando a súa existencia

Para comprender mellor este desafío, convén lembrar as achegas do sociólogo Gøsta Esping-Andersen, quen distinguiu tres grandes réximes de benestar: liberal, conservador-corporativo e socialdemócrata. A súa clasificación axúdanos a entender que a protección social pode organizarse de maneiras diferentes e que, polo tanto, non existe un único modelo europeo de pensións. Mentres España mantén un sistema predominantemente contributivo e de reparto, Suecia combina contas nocionais con mecanismos de capitalización e os Países Baixos conceden un papel destacado aos fondos de pensións ocupacionais, que complementan a protección pública.

Porén, ningún destes modelos está libre de dificultades. Os sistemas de reparto dependen da evolución demográfica e salarial, mentres que os de capitalización están expostos aos riscos dos mercados financeiros. Pola súa banda, as contas nocionais introducen mecanismos de adaptación que tamén poden afectar á suficiencia das prestacións. En definitiva, cada fórmula distribúe de maneira diferente os riscos entre traballadores, pensionistas, empresas e Estado. E é precisamente aí onde aparece a política: na necesidade de deliberar, escoller entre alternativas e asumir as consecuencias das decisións adoptadas.

En España contamos, ademais, cun instrumento institucional que naceu precisamente para facilitar acordos de longo percorrido: o Pacto de Toledo. A súa existencia debería lembrarnos que determinadas políticas públicas precisan algo máis que maiorías parlamentarias circunstanciais. Necesitan continuidade, avaliación e capacidade de anticipación. Por iso, reformar o sistema non ten por que significar recortar dereitos. Pode supoñer diversificar as fontes de financiamento, mellorar os salarios e o emprego, desenvolver mecanismos complementarios de aforro ou introducir adaptacións graduais aos cambios demográficos. O importante é explicar con claridade os custos e as consecuencias de cada alternativa, sen converter os pensionistas nun problema nin trasladar silenciosamente todas as obrigas ás xeracións futuras.