Equinoccios

A mitoloxía grega legounos o fermoso mito de Perséfone. O relato conta que a deusa, filla de Démeter e do mesmísimo Zeus, foi raptada por Hades, deus do inframundo infernal, para convertela na súa esposa. Ante a ausencia de Perséfone a terra entristeceuse, tanto que deixou de dar froitos. Zeus, entón, acordou que Perséfone pasase medio ano -outono e inverno- no inframundo con Hades, e a outra metade -primavera e verán- coa súa nai, na terra, devolvéndolle á natureza a fertilidade perdida. É, como ven, a explicación mitolóxica grega da orixe das estacións. Tal fenómeno astronómico que ten que ver co grao de inclinación do eixo do noso planeta, foi esencial para a humanidade, posto que incide nas condicións ambientais climáticas e no ciclo reprodutivo das plantas, substancial para as comunidades agrícolas. No hemisferio norte caracterízase polo renacemento da vexetación. Outra característica ten que ver coa duración do día e da noite. Os inicios da primavera e do outono chámanse equinoccios. O termo -complementario dos solsticios, que marcan o comezo do verán e do inverno- provén do latín “aequinoctium”, é dicir, que dura o mesmo ou que é igual -”aequus”- a noite -”noctis”- que o día. E onte, 20 de marzo, tivo lugar o equinoccio astronómico de primavera, que deu paso á nova estación.

Onte, 20 de marzo, tivo lugar o equinoccio astronómico de primavera, que deu paso á nova estación

A Arqueoastronomía, disciplina científica que estuda a relación das antigas culturas coa Astronomía, cos fenómenos celestes, ofrece numerosas evidencias sobre construcións prehistóricas e históricas cuxas orientacións foron condicionadas por fenómenos astrais. Estudando as orientacións de tumbas e templos, constátanse amañeceres equinocciais que parecen indicar que formaron parte de vellos rituais. Se ben en moitas ocasións lles teño contado que os dolmens do noroeste hispánico dos que sabemos a orientación parecen mirar, sobre todo, o amencer no solsticio de inverno, noutros non foi así. O gran dolmen de corredor de Soto de Trigueros, Huelva, parece que foi edificado de forma que os primeiros raios de sol equinoccial, na primavera e no outono, penetran polo pasadizo de acceso e se proxectan no interior da cámara funeraria durante uns minutos. Orientación semellante parece ter o crómlech de Totanés, Toledo, aliñado co amencer e ocaso equinocciais, fenómeno que fai sospeitar aos investigadores da súa función como calendario, especialmente útil para as sociedades agrarias. Outro xacemento diferente, pero moi significativo para o asunto do que hoxe escribimos, é o oppidum -poboado fortificado- ibérico de Puente Tablas, en Jaén. Na estrutura chamada “Puerta del Sol”, os primeiros raios solares do equinoccio pasaban polo centro da porta para alumar a figura dunha deusa, unha estela con forma esquemática humana datada no s. V a. C. Íaa iluminando da cabeza aos pés, ata que a sombra de propia porta a facía desaparecer simbolicamente de novo cando a luz solar deixaba de incidir nela.

Púxenlles algúns exemplos célebres de posibles rituais relacionados cos equinoccios na Prehistoria e Idade Antiga. Pero hai outros moi próximos: a capela prerrománica de San Miguel, Celanova, é atravesada lonxitudinalmente polo sol equinoccial de outono, como ven na imaxe que me facilitou Antonio Piñeiro, colaborador deste xornal. E aí está o tempo litúrxico da Semana Santa, xa ás portas, unha festividade móbil que ven marcada, nada menos, que pola primeira lúa chea que se produce tras o equinoccio da primavera.