Goebbels na Praza Maior: e se o espello amola?

O alcalde de Ourense levou a xuízo ao xornal La Región por tachalo de “pequeno Goebbels”. A comparación pareceulle a Gonzalo Pérez-Jácome difamatoria, ofensiva para a súa honra. Así as cousas, alén da caricatura histórica, paga a pena revisar quen foi en realidade Paul Joseph Goebbels. O físico marcou fondamente ao ministro de Propaganda nazi, doutor en Filoloxía Xermánica, xornalista e novelista frustrado, quen medía pouco máis de 1,60 metros. Segundo Goebbels: A Biography de Peter Longerich, que é considerado un dos mellores estudos sobre a personaxe, a baixa estatura determinou unha personalidade moi marcada por un narcisismo patolóxico e obsesiva necesidade de recoñecemento. Hitler comprendeu rapidamente esta debilidade e explotou durante lustros a adicción do seu subordinado. Tratábase, polo tanto, dun home pequeno cun ego desmedido que encontrou na comunicación o perfecto aparello para proxectar influencia.

O seu xenio non residía na ideoloxía, senón no dominio absoluto dos soportes de masas. Comprendeu antes que ninguén que o auténtico poder non radicaba nos feitos obxectivos, senón no relato que se construía arredor deles. Desde que asumiu o cargo de ministro de Ilustración Pública e Propaganda, controlou xornais, radio e cine cun obxectivo claro: crear unha realidade alternativa onde só existise unha verdade posible, a súa. A prensa crítica era un inimigo que debía ser silenciado mediante a construción dun ecosistema informativo propio, illado de calquera voz discrepante. Orquestrou desde a queima de libros de 1933 ata a violencia da Kristallnacht en 1938, sempre mediante un coidado uso dos medios. Non dispoñía de redes sociais como Facebook ou X, pero desenvolveu instrumentos equivalentes para a época, con idéntica eficacia.

Ou que suprime as roldas de prensa e substitúeas por monólogos gravados nunha canle de YouTube onde non hai preguntas incómodas nin réplicas posibles.

Esta metodoloxía cristalizou no que coñecemos como “once principios da propaganda nazi”, un corpus que aínda hoxe segue a ser estudado nas facultades de comunicación e ciencia política. Destacan os postulados de “simplificación” e “inimigo único”, para reducir as complexidades da política a un enfrontamento maniqueo entre “nós” e “eles”; “exaxeración” e “desfiguración”, magnificando calquera acto do adversario ata presentalo como ameaza grave; “orquestración”, repetindo ata a saciedade unhas poucas ideas desde múltiples ángulos que converxen sempre na mesma conclusión; ou “silenciamento”, bloqueando calquera información positiva sobre adversarios ou negativa sobre un mesmo. Na obra de referencia What Is Populism?, o profesor de Princeton Jan-Werner Müller destaca como estas premisas non son exclusivos do nazismo, sendo a súa vixencia patente e activándose decote en movementos ultra que buscan subverter o sistema democrático desde dentro. Pensemos agora nun político local que lanza proclamas xenófobas contra un equipo de fútbol que ven xogar á súa cidade, alimentando estereotipos rexionais que nada teñen que ver co deporte. Ou que realiza comentarios racistas sobre xogadores negros, suxerindo que un club contrata futbolistas pola súa cor de pel e non polo talento. Ou que irrompe en bañador xunto a unha concelleira en bikini nunhas termas públicas, nunha escena calculada para garantir o seu impacto mediático sen importar o grao de degradación acadado. Ou que suprime as roldas de prensa e substitúeas por monólogos gravados nunha canle de YouTube onde non hai preguntas incómodas nin réplicas posibles. Ou que sistematicamente “manda á merda” a xornalistas que lle formulan cuestións críticas, tratándoos non coma profesionais, senón como inimigos persoais merecedores de insulto público.

Estas arroutadas do indeterminado político local revelan un patrón que transcende a anécdota e se complementa coa edificación dun espazo comunicativo propio e pechado. Televisión de seu, redes sociais controladas, mancheas de “trolls” e dopadas con tráfico pagado, e apropiación das canles institucionais do Concello permítenlle construír unha burbulla onde a realidade moldéase á súa conveniencia. Dentro desa cápsula hermética, a vitimización permanente preséntao como obxecto dunha inxusta persecución, o que xustifica calquera exceso e deslexitima toda crítica. A identificación de culpables externos sobre os que proxectar todos os males permite omitir o debate sobre a xestión e responsabilidades. Cando o performativo substitúe ao substancial, cando a política se reduce a provocación calculada e sistemática confrontación, as semellanzas metodolóxicas con outras épocas poden resultar inevitables, independentemente de pretendidas diferenzas ideolóxicas ou de contexto.

Quizais por iso enfastia tanto o alcume de “pequeno Goebbels”. Coñecer a historia da propaganda política é imprescindible para identificar mecanismos de manipulación cando estes reaparecen baixo novas formas. Cando as semellanzas nos métodos comunicativos do propagandista en xefe do Partido Nazi son flagrantes, certa incomodidade semella comprensible e natural. Agora ben, demandar a un diario por un cualificativo considerado ofensivo pode ter, paradoxalmente, o efecto contrario ao perseguido. Tratar de negar analoxías por vía de demandas xudiciais é susceptible de cristalizar no “efecto Streisand”, imprimíndolle aínda maior credibilidade e visibilidade ao que se pretende agochar e censurar. Se non existisen similitudes metodolóxicas, a comparación carecería de forza e non provocaría reacción algunha. Será que o espello amola porque o reflexo é demasiado recoñecible?