Lembrando a Arturo Noguerol

O 12 de setembro de 1936, hai 90 anos, produciuse o pasamento, inxusto a todas luces, dun dos homes importantes na historia da Galicia moderna: Arturo Noguerol.

Arturo Noguerol Buján naceu no nº 1 da ourensá rúa de Alba (chamada, despois, Cardenal Quiroga e hoxe Alejandro Outeiriño) na madrugada do 6 de maio de 1892, aínda que viviu cos seus pais no nº 26 da rúa Raiña Victoria, preto da Porta da Aira.

O pai de Noguerol tiña o mesmo nome e apelidos ca el, foi procurador de profesión e concelleiro de Ourense en diversas etapas; a primeira desde 1891, intre no que o elixiron rexedor síndico. Ao tempo, era presidente da Deputación o seu tío José Lorenzo, que casara coa súa tía Obdulia Buján. Os Noguerol e os Lorenzo construíron en 1897 a casa nº 10 da rúa Padre Feixóo.

Arturo estudou o bacharelato no Instituto do Posío. Entre os seus profesores atopábanse Salvador Padilla, Marcelo Macías, Eduardo Moreno López e Pompeyo Beltrán e tivo como compañeiros a Ramón Otero Pedrayo, Manuel Martínez-Risco e Florentino L.Cuevillas. Estudou Dereito en Salamanca entre 1910 e 1915. A finais deste ano xa está en Auriabella coa licenciatura no seu fardel e arroupado por Risco, Otero e Cuevillas. Todos eles fixeron unha verdadeira revolución na que Galicia sería a súa bandeira. Abriu o seu despacho na rúa Padre Feixóo, onde tamén estivo a administración e a xerencia da revista Nós. Estes anos da mocidade foron o preludio dun Noguerol de vigorosa personalidade que bebera a un tempo na xuridicidade dos estudos universitarios e na cultura clásica dos membros da Comisión de Monumentos.

O seu amigo Ramón Otero Pedrayo plasmou a súa pesonalidade no “Libro dos amigos”:

“Co nome de Arturo Noguerol vai en min cinguida a lembranza de vivires mañanceiros choutantes de porvir, e a tristura dunha rexa e levian intelixenza non coallada nos froitos agardados”.

Peña Novo, Porteiro Garea, Noguerol… semellaban nados para seguir afondando as aradas dos grandes mestres dos séculos pasados e ermanzas do noso dereito.

Noguerol foi no galeguismo o arbitrista, o financeiro, o home das trazas e recursos precisos para sacar adiante unhas eleiciós, a edición dun libro, a carreira dun rapas de proveito”.

O 21 de xaneiro de 1924, Noguerol casou con Eloisa Martínez Carballo. Tiveron dous fillos nados en Ourense: Eloisa e Pedro Arturo. Nomeáronno por Real Decreto de setembro de 1925 secretario do Concello de Pereiro de Aguiar e despois en Avión, Rianxo e, dende 1932, en Serantes, preto do Ferrol.

Tomou parte en todas as iniciativas culturais e políticas galegas. O ano 1917 Arturo e Vicente Risco tiraron da imprenta de Antonio Otero o primeiro número, dos sete de que contou, a revista “La Centuria”; eles eran os seus xerentes únicos. En “La Centuria” escribiu varios artigos sendo o máis importante o titulado “La Patria” que puido ser un dos primeiros testemuños a prol do galeguismo no que se recollen os puntos principais do mesmo. O ano seguinte participou na constitución a “Irmandá Rexionalista de Ourense”. Nos seus artigos amosou o seu carácter avanzado, progresista e científico nos que mesturou a defensa da tradición galega á vez que pretendía modernizar a sociedade galega. Isto serviu para xermolar e sacar do prelo a revista NÓS. Risco e Noguerol foron os promotores da mesma, sendo o primeiro director literario e Noguerol xerente durante os 18 primeiros números. A redacción da mesma permaneceu nos doce primeiros números no seu despacho da rúa Padre Feixóo.

Noguerol foi no galeguismo o arbitrista, o financeiro, o home das trazas e recursos precisos para sacar adiante unhas eleiciós, a edición dun libro, a carreira dun rapas de proveito”.

A Xeración Nós pode ser considerada como órgano vertebrador da cultura e política galega do primeiro tercio do século XX.

En 1918, en La Región, Arturo editou o ensaio “Parolas sobre a propiedá”, no que plasmou o seu profundo coñecemento das teorías científicas de diversos países. Asemade, participou nas asembleas das Irmandades da Fala: na campaña electoral para as municipais de 1918 despregou a súa gran oratoria política nun mitin no Carballiño e, en 1922, nos mitins de Chantada e Monforte. Foron, tamén, moi aplaudidos os seus discursos sobre a colección “Nós” de Castelao.

Arturo publicou artigos en O Tio Marcos d´a Portela, na revista A Nosa Terra e en La Billarda, pero o groso da súa produción literaria aparece na revista Nós.

Noguerol, que publicara o seu primeiro artigo en “La Centuria”, retirouse, sen ter causa coñecida, da vida política e literaria en 1930. O 15 de setembro apareceu o seu derradeiro artigo no nº 81 de Nós, titulado “Notas políticas”. Na década dos trinta, Carballo Calero e Ramón Piñeiro souberon, de primeira man, do seu pesimismo, pero, ao mesmo tempo, mantivo a súa postura dos primeiros tempos nos que nunca aceptou nin a república nin a monarquía como formas políticas do Estado. O único polo que devecía era por Galicia. A separación física do seu Ourense natal, do galeguismo e, só fisicamente, dos seus amigos e compañeiros da “Xeración Nós”, quizais fixo que non escribira máis.

En Serantes comezaron os seus problemas políticos e laborais. Na revolución de 1934 detivérono por emitir “novas tendenciosas” e portar pistola sen licenza gobernativa; liberárono porque xustificou a inexactitude das acusacións, xa que posuía licenza. Amor, oficial administrativo interino de Serantes, fora denunciante por ciúmes e por xenreira dado que Noguerol propuxera a contratación de Jesús Noya Iglesia, un mozo rianxés que estivera tamén baixo as súas ordes no Concello de Rianxo, cousa que aceptou a corporación municipal pola súa valía. Tralo Alzamento Nacional, Arturo tivo que levantar o 20 de xullo acta de destitución da corporación republicana que, de seguido, foi detida polos sublevados. Posteriormente el mesmo foi detido días despois, encadeado na prisión da Escollera de Ferrol e procesado. O xuíz militar togado que xestionou a tramitación do seu expediente comprobou a súa inocencia ordenando o arquivo provisional do mesmo e a súa liberación. É emocionante a correspondencia mantida con Eloísa Martinez, a súa muller, naqueles días; nela amosaba a súa anguria pola separación da súa familia. Foi liberado, pero naquel mesmo intre foi novamente detido por elementos paramilitares. Na tarde do 11 de setembro de 1936 introduciron a Noguerol con outras doce persoas (dúas delas mulleres) nun autobús e na noite que ía ao doce executáronos na estrada da Coruña ó Ferrol. Foron soterrados nunha foxa común no cemiterio parroquial de Serantes.

Ramón Otero Pedrayo comentara no antedito “Libro dos amigos”:

“Foi o pasamento como un espertar punxante e frio. Agardaba vivire ainda. Co il outros amigos. Todos finaron a caron do espellar engayolado en montes, de aquila duros coallados en pesadelo, da badía ferrolán.

A terra de Galicia, de tanto sofrir polos fillos queridos, poidera ser avarenta das bágoas.

Pensan algúns ser cativa ofrenda o chorar. Mais agás das horas de silencio esculturadas en feitura de penedias ¿qué millor sentimento ós mortiños?”.