Os que levamos o cadaleito de don Ramón medio século atrás

Para nós foi unha honra, un privilexio, naquela data de abril de 1976 levar o seu cadaleito. Cada vez que atopo aquelas fotos daquel día, un se sinte especialmente orgulloso, e mesmo agradecido polo simbólico privilexio que un agarda ter merecido naquela lonxana data do seu pasamento. Os xornalistas de Galicia fixemos o último turno da condución do noso petrucio querido antes de que o tomaran os membros presentes da Real Academia Galega. Como xa teño contado, o traslado de Otero Pedrayo fíxose por turnos organizados polo profesor Ogando, dende a súa casa da rúa da Paz até a catedral. Nos turnos sucesivos interviron veciños de Trasalba, amigos varios e representacións de institucións coas que don Ramón tivera relación. Foi un traslado lento, pautado, paseniño, harmonioso, no que estaba representada a Galicia toda.

Se ollan detidamente a foto verán a cantos persoeiros notables daquel tempo aparecen na instantánea. Desde o doutor Conde Corbal ao que fora presidente da Xunta, o doutor Xerardo Fernández Albor; Valentin Paz-Andrade, o doutor García Sabell, o profesor Antón Fraguas. Era realmente un momento histórico. Tra-lo cadaleito camiñaban o resto dos membros da Real Academia Galega: Sebastián Martínez Risco, Marino Dónega, Xocas, Fernández del Riego e demáis académicos.

Chegando perto das portas da catedral, o profesor Ogando dispuxo que cargaramos o cadaleito de don Ramón os xornalistas presentes dos diversos medios de Galicia. Eu daquela xa me atopaba en Vigo, e tocoume ir diante co querido compañeiro de “La Región” Ellacuriga, e tras nós Pedro Gómez Antón, Dorzán e outros. Maribel Outeiriño camiñaba rente nosa. Tomaron o relevo final Antón Fraguas, Martínez Risco, Xocas e outros dous que non me lembro.

Pensaba eu naqueles momentos as veces que estivera na súa casa da rúa da Paz, escoitando e aprendendo daquel singular galego que tiñamos a honra de levar nos nosos ombreiros e que deixaba unha densa obra escrita e un proxecto pendente. Nunha das derradeiras ocasións que estiveramos falando, contoume que quería escribir un libro sobre Pardo de Cela, complexo e documentado, dadas as controversias sobre o personaxe. Xa teño contado de que ao dispor de quen queira, no Arquivo Sonoro de Galicia se atopan aquelas gravacións que eu lle fixen e gardei na miña etapa na radio ourensá, nas que son especialmente interesantes as mensaxes para as comunidades galegas de América.

Mais aparte de conserva-la súa voz, teño a sorte de posuír dedicados os seus libros daquel tempo,do que amoso unha proba. Parte dese tesouro que hei de pasar aos meus fillos e netos como herdanza máis valiosa. Entre aqueles documentos sonoros que se atopan no Arquivo Sonoro de Santiago tamén está a miña propia crónica radiofónica, na que o relato se aprecia marcado pola emoción que eu sentía naqueles intres realmente históricos. Posúo outro material valioso como unha colección de fotos de toda a condución desde diversas perspectivas e que xa teño facilitado para algún que outro libro. En fin, dá gusto compartir, logo de tanto tempo, 50 anos atrás, no que un estivo alí.

Cando o levaba pasaban pola miña mente tantas lembranzas daquelas tardes na súa casa escoitando e aprendendo. Nunha das últims verquera o seu humor o falar das suas doenzas, e se refería os “divertículos”, como uns trasgos burleiros que o estaban amolando. Logo soupen que se refería a unha serie de bolsas nas tripas que producen unha severa presión e que aparecen logo dos 40 anos. Don Ramón soportaba con humor aquel sufrimento. Din os especialistas que os que padecen esta doenza teñen que amoldar a ela o seu estilo de vida. Don Ramón seguíu facendo a súa e o único que lamentaba e que non poido rematar a prevista novela sobre Pardo de Cela. Nunha das máis memorables entrevistas lembro a sua opinión crítica sobre os bispos de Ourense doutro tempo e a súa preocupación polo uso do latín, que él quería ter presente no seu funeral por cregos que o souperan usar como se debe.