O Ourense do cenáculo

Teño dito que, hai uns anos, publiquei un ensaio no que analizaba o pensamento político de Florentino Cuevillas; un mozo dandi, inadaptado e indolente, que vivía á rebours verbo dos usos e costumes sociais dominantes na Auriabella do seu tempo; un rapaz despreocupado polo que acontecía na súa contorna política e social até que, ante as aberracións que o triunfo da revolución bolxevique trouxera canda si na súa gabada Rusia, sobre todo a conculcación dos dereitos e mailas liberdades, deixou de dar voltas arredor de si e parapetouse na súa terra. A partir dese intre, achamos o prototipo de galeguista conservador, católico e tradicionalista. Porén, a diferencia dos seus compañeiros do cenáculo, nomeadamente Risco e Otero Pedrayo, Cuevillas partiu nas súas análises do que esculcaba no día a día de Ourense, do estudo do acontecer na vella Auria, o que lle permitiul tirar conclusións aplicábeis ó resto de Galicia. Por iso o Patriarca das letras galegas dixo que a cidade das Burgas e mailo ourensanismo foran os camiños que conduciran a Florentino cara Galicia e o galeguismo.

Un Ourense que, de seguirmos os estudos de Somoza e Valcárcel, na metade do século XIX conservaba unha estrutura medieval, un modo de vida rural e unha economía de base agraria; sobre este tapiz urbanístico e social superpúxose o modernismo decimonónico con tódalas transformacións infraestruturais, económicas e sociais que intriducíu. Por unha banda, orixinouse un éxodo rural cara á cidade que provocou un crecemento demográfico importante dende os 15.000 habitantes de 1900 até os case 25.000 no 1939; máis tarde, a anexión do concello de Canedo e un novo éxodo acontecido durante o período alcumado como “o desarrollismo franquista” dos anos 60 do século XX, deron no que hoxe é a terceira cidade de Galicia.

A maioría dos burgueses comerciantes eran xentes alleas á terra que viñeron a Galicia a facer fortuna e remataron dominándoo todo. Esta aparición non foi ben vista polos nosos sabios, emparentados cunha fidalguía que, a partir dese intre, verase desprazada do seu liderado social ata que finou vítima dos seus propios vicios e debilidades.

Verbo das transformacións urbanísticas operadas entre 1880 e 1936, foron decisivas na configuración de Ourense tanto a construción da estrada Villacastín – Vigo, hoxe chamada rúa do Progreso, que sería o centro económico e administrativo da cidade, como o levantamento da Ponte Nova, considerada como un dos símbolos do Ourense modernista. En último lugar, a chegada do ferrocarril constituíu o final dun longo proceso de marxinacións de Ourense. No eido social, é o momento da irrupción da burguesía capitalista, fundamentalmente comercial, que dominou o panorama económico, social e incluso político da cidade. A maioría dos burgueses comerciantes eran xentes alleas á terra que viñeron a Galicia a facer fortuna e remataron dominándoo todo. Esta aparición non foi ben vista polos nosos sabios, emparentados cunha fidalguía que, a partir dese intre, verase desprazada do seu liderado social ata que finou vítima dos seus propios vicios e debilidades. Asemade, esta burguesía abandeiraba tódalas mudanzas que supoñían a entrada do modernismo e, polo tanto, a morte da forma de vida tradicional rural dos galegos. Por outra banda, son tempos de inestabilidade social e dun intenso movemento obreiro que remata con grandes conflitos sociais; porén, tamén é o momento da boa sociedade e os cafés, os espectáculos e os faladoiros, nomeadamente a da Comisión Provincial de Monumentos liderada polo catedrático e humanista Marcelo Macías, quen impulsou outras entidades coma o Ateneo. Por tal motivo, Ourense chegou a ser alcumada como a Atenas de Galicia.

Polo tanto, Ourense representou o espello de Galicia para Cuevillas; dende a protesta polo esmorecemento dos tempos pasados ata o vieiro para se encamiñar nas tarefas de reconquista das esencias tradicionais e a redención de Galicia.