O valor permanente dos contadores de contos galegos

Entre o rico patrimonio de Galicia existe un xénero especialmente popular, pero cuxo contido histórico e cultural supera amplamente o seu propio marco. Joselin, O Xestal, Xeixadelo, Farruco e outros constitúen unha parte valiosa do noso valor. Por sorte, existen gravacións en diversos soportes da súa obra. Eu tiven a sorte, durante a miña etapa inicial da radio en Ourense, de ser compañeiro dun destes personaxes, Manuel Díaz “Xeixadelo”. Máis dunha vez lamentei que non se tivese noticia de que se conservaran non só gravacións, senón os guións ou apuntes, dos diversos programas e emisións de “Parolas de Xeixadelo”, unha época esencial na historia da radio ourensá.

Esta comenza en Radio Ourense (entón chamábase Radio Orense, EAJ57), e pasan sucesivamente ás outras dúas emisoras que foron xurdindo, a sindical La Voz del Miño e Radio Popular de Orense EAK 59. Por sorte, unha das súas fillas confirmouno que este valioso documento se conserva en variedade de soportes, así como os textos nese finísimo papel de copia. Creo que todo isto merece ser recompilado, tanto no relativo aos escritos como aos audios, e obviamente, publicado. Exixe un traballo, denso, pero posible. O peculiar personaxe “Xeixadelo” toma o seu nome dunha obra de teatro popular chamada “Rosa de Xeixadelo”. Home, como el mesmo contaba, de variadas estancias e oficios ao longo da súa vida, para atopar finalmente a súa traxectoria na radio e o xornalismo. “Xeixadelo” presenta perfís propios, xa que el mesmo era o protagonista das súas historias, que non teñen nada que envexar a outros coñecidos contistas galegos, como o famoso “Joselín”, cuxa obra está editada en disco.

A lingua de Xeixadelo é algo máis tosca e enxebre, con xiros e figuras propias, e as súas verbas teñen sempre un desenlace esperado. Certo que algunhas delas, en relación coa familiar soarían un pouco desentonados polo uso que comenta do seu cinto de artillería, de xeito disuasorio, pero sen pasar a maiores. Describín o seu personaxe como un galego retranqueiro, cabeza dura, con experiencia na vida, a quen lle ocurría todo tipo de cousas que el resolvía sempre con tranquilidade: “Encendín un pito, maméi nel e logo dixen”….. As parolas duraban algo menos de media hora, pero mantían viva a atención dos seus oíntes. Esquematicamente, respondían ao tradicional drama italiano: “Presentación, nó e desenlace”. Eran historias divertidas e emitíanse os domingos pola mañá, tradición que se mantivo ao longo da súa existencia polas tres emisoras que circularon. Creo que pola fidelidade do público ourensán, as súas gravacións e textos merecen ser recompilados nun volume. O seu contido ten un dobre interese histórico e sociolóxico, tendo en conta o contexto no que se desenvolveu, dado que os asuntos que abordaba Xeixadelo nas súas parolas eran variados, tanto da Galicia urbana e tamén a rural.

A maneira de contar de Xeixadelo era cadenciosa, buscando sempre a complicidade do público e con ese estilo dos veciños galegos de dicir as cousas sen dicilas ou de afirmar unha cousa para que se entenda outra. Lembro que empregaba como sintonía unha peza da Banda Municipal de Lugo, coa súa sección de gaitas, unha das máis famosas de Galicia na súa época, dirixida polo mestre Méndez. Era o pasodobre Santiago. A careta de entrada era moi recoñecible e os oíntes preparábanse para escoitar aqueles sempre interesantes episodios.

A magna obra de Joselín

Grazas a Valentín Paz-Andrade pódeme achegar á obra de Joselín. A súa obra, tecida con humor e ironía, convértella nun moderno xograr, cuxos contos tiñan como protagonistas a mariñeiros e veciños da aldea. Un xoglar que soubo enraizar os seus contos na antiga tradición do escarnio popular de mariñeiros e labregos. Foi Paz- Andrade fiel gardián da súa obra. O concello de Baiona levou a cabo a edición íntegra dos seus contos galegos. É unha xoia. Nado no Berbés, Joselín foi un pioneiro noutros escenarios. Pronto adquiriu sensibilidade sobre as posibilidades da radio e foi protagonista dos primeiros documentos sonoros do teatro galego (1929-1954).

José Rodríguez de Vicente, Joselín, foi moitas máis cousas. Xornalista en Salamanca e Madrid. Creou unha compañía de teatro e os seus contos foron gravados por Columbia e Odeón. A súa vinculación cos protagonistas das Irmandades da Fala e do Grupo Nós foi moi estreita ata o seu falecemento. Os seus contos e personaxes conservan hoxe plena vixencia. O outro gran personaxe deste grupo foi Carlos Díaz, “O Xestal”. A súa vida non foi tan prácida e agradable como merecía, debido a unha circunstancia persoal que lle deparou unha inxusta persecución.

Foron tan precarios os seus últimos días que, tras falecer en 1993, foi inhumado na tumba prestada. Nos anos sesenta e setenta era un humorista moi querido presente na radio. Era coruñés de orixe, do barrio de Monte Alto. Amaba a música popular e vendeu centos de discos e casetes cos seus contos. Un incidente persoal levouno á cadea, o que o afectou moito. Pero aparte diso, tivo outros momentos de gloria e popularidade coas súas historias en galego no programa Desfile de estrelas de Radio Nacional de España. O escritor Manolo Rivas, que estudara a súa obra, resaltaba que

“Contaba historias nas que os heroes eran a xente do pobo, a máis humilde, que saía triunfadora mediante o enxeño e a ironía, falando en galego, algo insólito naquela época na radio”. E cando actuaba en público polos pobos de Galicia congregaba a miles de persoas. O seu humor non foi entendido por todos, sobre todo por determinados sectores na órbita de Voces Ceibes que consideraban que o seu estilo perpetuaba diversos tópicos negativos sobre os galegos. E non tiñan razón porque o seu humor tiña contidos críticos moi por encima dos lugares comúns sobre os serenos galegos.

A presenza de colectivos galegos en diversos lugares de Europa tamén lle abriu a el a posibilidade de actuar para eses colectivos. Ata Fraga lle outorgou a Medalla ao Turismo. Tamén quero recordar aquí a “Farruco”. José Luis Bernal, ao tempo que traballaba na ferretería do seu pai, creou e desenvolveu un personaxe que pronto alcanzou a popularidade na incipiente televisión de Galicia. Ademais, o seu estilo encaixaba na radio polo enorme dinamismo das súas historias actuais. Era un xénero novo, distinto, completo. E ata actuou no cine. Escribiu un interesante libro “Eles mais eu, compostoleando”, a historia de corenta personaxes disparatados, que considera como a súa propia autobiografía. As súas historias son as da propia cidade de Santiago. É un personaxe entrañable no que proxectamos o cariño e recordo ao seu irmán Diego.

Se teñen ocasión, vos convido a desfrutar destes contadores de contos.