As premisas da memoria e as tarefas da historia

Unha de cal e outra de area. Mentres Abascal rompe cinco gobernos autonómicos compartidos co PP polas políticas migratorias, este partido aproba na Comunidade Valenciana cos ultramontanos a Lei de Concordia, que emenda a previa Lei da Memoria Democrática. Certamente, nas actuais circunstancias de polarización social -que hai anos quedaba restrinxida á crispación política- novas como esta non contribúen a outra cousa que a revitalizar o mito dramático das “dúas Españas”, que se remonta ao portugués Fidelino de Figueiredo e que tan ben soubo examinar Santos Juliá.

Probablemente, o gran erro no relato colectivo que nos trouxo ata aquí foi non saber ligar a nosa Transición coa II República, así como a Constitución de 1978 coa de 1931. Os paralelismos son maiores dos que a priori se observan, e recoñecelos serviría ante todo para garantir un adecuado respecto á memoria e un cultivo rigoroso da historia. Porque, en efecto, memoria e historia son conceptos diferentes, por máis que en ocasións a linguaxe popular non os distinga. A memoria é sempre persoal, individual, e por tanto intransferible, mentres que a historia pretende obxectivar un relato en base a unha metodoloxía, un marco teórico e unhas hipóteses. Nesta época de “posverdade” resulta crucial comprender a influencia da subxectividade na percepción do espectador dun determinado suceso. Precisamente por isto a lei de 2007 non se denominou oficialmente “de memoria histórica” e a norma de 2022 que a substitúe chámase “de memoria democrática” para salientar o obxectivo de vindicar aos derrotados na Guerra Civil -ou incivil, que diría Unamuno- e aos opositores antifranquistas.

Aclarado isto, hai que recoñecer que o esencial das políticas memorialistas non é tanto a súa denominación como as súas implicacións. Na práctica, esta lexislación articula un marco en torno ao cal os familiares das vítimas poidan facer algo tan humano como reclamar os seus restos e darlle digna sepultura. Ninguén se opón publicamente a isto, pero unha parte da nosa sociedade non comprende que estes actos precisamente cicatrizan feridas que quizais os fillos (a xeración da Transición) xa curaran, pero non así os netos (os nacidos en democracia) que queren botar unha ollada cara o pasado, cousa que non se permitiron os avós, inmersos nun exilio interior que lles fixo vivir en silencio para non comprometer á familia. O resultado é unha dor “en diferido” das actuais xeracións, e como consecuencia un compromiso coa revelación dos claroscuros da memoria e a incorporación ao relato histórico daquela outra España que se achega máis ao que hoxe somos do que os seus inimigos puideron nunca imaxinar. O socialista vasco Ramón Rubial, con case vinte anos de cárcere ás súas costas, sintetizaba este cambio con suma facilidade: “España era un exército que tiña un país, hoxe é un país que ten un exército”.

Precisamente, en Ourense temos o vindeiro 2 de agosto unha cita coa reivindicación da traxedia dos demócratas españois nos anos 30. Trátase da homenaxe anual a Manuel Suárez Castro, alcalde socialista da cidade fusilado tras a sublevación militar tal día coma hoxe, 27 de xullo, de 1937. Quen isto escribe desexaría facelo extensivo a Antonio Taboada Nóvoa, por aquel entón secretario xeral da agrupación local das Xuventudes Socialistas en Ourense e fusilado xunto ao alcalde e tantos outros que correron igual destino. Reivindicar a quenes, por razóns ideolóxicas, pagaron coa propia vida debe ser asumido por todos os demócratas como un acto de xustiza e reparación. Un acto que nos fai mellor país ao expor un desexo de convivencia en paz e liberdade.