Trasalba; na memoria e no horizonte

Sempre souben que, no decorrer da nosa vida, hai momentos que non só se imaxinan senón que se viven, se senten e se gozan, aínda que estas accións se desenvolvan no plano silandeiro da intrahistoria. Asemade, hai lugares que, lonxe de existiren para seren simplemente visitados e percorridos, permanecen fortes e imperturbábeis verbo da transcendencia que o devir lles asignou: que, navegando nese interludio emocional que sobrevive entre o sentimento e o pensamento, sexamos quen de admiralos, de lelos e, sobre todo, de interpretalos.

Para min, a Casa Grande de Cima de Vila, situada na parroquia de Trasalba, no concello ourensán de Amoeiro, representa un deses destinos moralmente obrigados que, ó tempo que foxen de se converter nun mero branco da voraz e banal curiosidade turística, conseguen supera-lo cualificativo de espazo físico histórico e se erixen nun templo espiritual, político e intelectual. Deste xeito, por que non dicilo?, se transforma no símbolo definitivo dunha apetencia identitaria, na icona dunha chamada interior formulada ó abeiro da memoria non escrita que, dende hai máis dun século e medio, relata e retrata a tradición mantida por unha estirpe ideolóxica conservadora e galeguista, na que eu milito.

Dende a galería deseñada por Castelao, comprendo porqué outros elementos desa paisaxe lle serviron para desenvolver unha metáfora política da nosa terra

Consonte a isto, coma se fose un ritual relixioso, outrora practicado con periodicidade anual, sempre que podo achégome a Trasalba para mergullarme no ambiente patriótico de Otero Pedrayo; un ar especial onde sentimento, fidalguía, compromiso e intelectualidade, conviven mesturados en harmonía no seo da figura do Patriarca das letras galegas, o grande novelador e ensaísta da cultura galega. Por iso, ó percorrer paseniño os corredores da súa casa, caio na conta de porqué entendo a nosa cultura dende unha dobre faciana: como a potencia creadora do noso pobo e mais coma un acto expresado psicoloxicamente nas tradicións e materializado no idioma, ese símbolo esencial e definitivo do feito diferencial galego, a nosa verdadeira razón de ser como etnia.

Debruzado na varanda da solaina de pedra, imaxino ó petrucio teorizando a nosa terra a través de persoeiros que, se ben viviron a adolescencia arredor de si, envoltos por unha néboa existencial mesta, foron quen de practica-la súa conversión dende a condición de exóticos inadaptados até a de escolleitos galeguistas. Somerxido nese ambiente de país, entendo porqué as ribeiras, as bocarribeiras, os chaos e as montañas, inspiraron unha narración de Galicia; explícome por que os elementos da paisaxe -inertes, ante a ollada metódica e racionalista dun miolo cartesiano-, cobran vida e un significado descritivo e político no horizonte. E todo isto, admirando o conxunto xeográfico no que o Coto de Novelle e a Serra da Martiñá son os grandes personaxes que dominan a representación desa comunidade imaxinada que Otero identificaba dende esta torre vixía de feitura fidalga.

Asemade, dende a galería deseñada por Castelao, comprendo porqué outros elementos desa paisaxe lle serviron para desenvolver unha metáfora política da nosa terra e a razón na que sustentou a explicación do pasado galego, a matinación no seu presente e a percepción do seu futuro. Neste escenario oteriano, as néboas representaron as dúbidas daquela nación galega declarada pola Xeración Nós; os soutos lembraron a reunión das castes fidalgas chamadas en procesión á redención galaica; os piñeiros varudos e lanzais semellaron os galeguistas prestos á loita pola terra e, finalmente, os alciprestes dos pazos simularon a comuñón entre a aristocracia rural e unha igrexa sempre presta a mante-las tradicións que a ligaban ó chan do país.

Hoxe, nunha visita relixiosa a Trasalba, ó esculca-lo seu horizonte, me reafirmo en que pensarmos Galicia non é só unha tarefa acaída para, dende o pasado, entendérmo-lo seu presente, senón tamén un exercicio obrigatorio para proxectármo-lo seu futuro.