Unha próxima e antiga representación dos Reis Magos

Coa festividade dos Reis Magos damos por concluído o Nadal. Cando estean a ler estas liñas xa pasaron cinco días da sixilosa visita das súa máxicas maxestades. Pero aínda a tempo pasado, non quixen desaproveitar unha oportunidade como esta para falarlles sobre un vestixio arqueolóxico romano situado na Ribeira Sacra luguesa, moi próximo de Ourense: o sartego de Temes, en Carballedo, Lugo. Nel está representada a escena da adoración dos Reis Magos.

A adoración tamén se denomina epifanía. Nela deus mesmo adoita presencia humana na forma de neno e dáse a coñecer ante os magos. Así o di o Novo Testamento, que histórica e culturalmente enmárcase na relixión e tradición xudía. Dende ese punto de vista os magos de Oriente son xentís, é dicir, infieis, non xudeus. Son sabios e magos que segundo escribe Jaime Delgado en 2008 sobre o relevo medieval dos Reis Magos de San Xoan de Camba, aparecen citados no Evanxeo Armenio da Infancia, un texto apócrifo escrito no s. VI. En efecto, o capítulo XI concreta que eran tres: Melkon, rei dos persas, Gaspar, rei dos indios e Baltasar, rey dos árabes. Di ademais que “As tropas de cabalería que os acompañaban, sumaban doce mil homes, catro mil de cada reino” e que “todos chegaron por orden de Deus…”. Dende este punto de vista, a epifanía ante os magos pode estar representando simbolicamente a salvación universal a través do cristianismo, e non só para o pobo xudeu. Tampouco debemos desbotar outro significado alegórico: o trunfo da relixión sobre a maxia e por riba doutras crenzas, sobre saberes ocultos, ou o que é o mesmo, a vitoria do cristianismo sobre as artes astronómicas e adivinatorias, manifestando a presenza encarnada de Deus ese trunfo sobre os pagáns, agora rendidos ante o Neno e convertidos á nova fe.

Pero volvamos sobre o sartego de Temes. Probablemente labrado entre os anos 312 e 325 con mármore pentélico ateniense, procedería dun hipotético desaparecido mausoleo romano que tamén cita J. Delgado. Os fragmentos do sartego hoxe adornan a igrexa de Temes e nel recoñécense tres escenas bíblicas moi recorrentes na arte dos inicios do cristianismo: Xonás e a balea, Adán e Eva no Paraíso e, a que hoxe nos interesa, a adoración dos Reis Magos. En canto á iconografía, a adoración aparece posiblemente na segunda metade do s. II nunha pintura da catacumba Priscila, en Roma, trasladándose despois aos sartegos. É quizais a representación artística máis antiga da profecía que anunciaba a chegada do Mesías. No sartego de Temes o relato bíblico céntrase na adoración, cos magos prostrados ante o Neno ofrecéndolle os regalos. Aparece a Virxe sentada de perfil co neonato no colo, presentándollelo ao Magos. Estes en procesión e acompañados dos camelos, portan as ofrendas que Xesús acepta estendendo os brazos. Non amplío máis a descrición dunha escena que poden visitar cerca de Ourense. Pero si destacar a importancia deste sartego, pola calidade do material e a coidada execución, ademais de aparecer nesta esquina recóndita do imperio cunha cronoloxía relativamente temperá, os inicios do s. IV. Debemos tamén valorar a súa importación á Gallaecia, así como a probable existencia dunha comunidade cristiá consolidada neste territorio tan próximo a nós.

Sei que como foron bos os Reis trouxéronlles moitos presentes, unha vella tradición sustentada por vestixios arqueolóxicos como o sartego de Temes.