Castor Elices, o cantor das follas secas

Andan estes días removendo terras e tuberías na miña vila para humanizar unha rúa na que vin eu por vez primeira a luz do día. Daquela había uns meses que xa lle asignaran o nome deste poeta. Se a iso lle engadimos que as súas rimas máis coñecidas son un canto ó outono e que houbo un día que navegou polas baías do Mar de Jolo (Filipinas), onde un sultán acaba de quedar a velas vir coa mil millonaria reclamación que lle fixo a España, xa temos os vimbios para facer un cesto no que caiba, comprimida, o resto da súa aflita e axitada vida.

Digamos, para empezar, que nunca un escritor quedou rexistrado na historia da literatura galega por tan pouco. No Canto IV de “O divino sainete”, Curros Enríquez -con quen portiña unha relación case familiar- escribiu unha estrofa na que o cita: “Benia ós que despois de feita/ a sembra, pechan os ollos/ sin agardar a colleita./ Que, ó fin, eles son felices/ como vós na vosa tomba, doce Mármol, tenro Elices!”.

Sen embargo, con ter sido curta a súa vida, atesourou motivos abondo para, sen esta cita, poder estar nela por dereito propio, por máis que continúe a ser un auténtico descoñecido e non vivira o suficiente como para ver incrementada a súa obra literaria.

Malia que a familia carecía de antecedentes, Castor optou por facer carreira militar e, loxicamente conseguiu entrar no corpo sanitario da Armada, no Ferrol, dende onde, en decembro de 1869, zarpou polos mares do mundo dende a Habana a Filipinas

Respondía, como foi dito, ó nome de Castor e era fillo de José María Elices, o primeiro boticario que tivo Celanova trala exclaustración bieita, e dunha muller de “boas familias” da vila, Laureana Rodríguez.

Estamos no 12 de febreiro de 1847 e con tales proxenitores era obvio que o seu destino transitaría por vieiros académicos. E así foi. E con moi bos rexistros, por certo. Primeiro conseguindo, ós quince anos, o título de bacharelato en artes e despois aprobando, ós vinte e dous, a carreira de medicina, con nada máis e nada menos ca 20 sobresaíntes e 14 notables.

Malia que a familia carecía de antecedentes, Castor optou por facer carreira militar e, loxicamente conseguiu entrar no corpo sanitario da Armada, no Ferrol, dende onde, en decembro de 1869, zarpou polos mares do mundo dende a Habana a Filipinas, atendendo da saúde dos tripulantes en vapores, fragatas, goletas e corbetas da Marina Española, entre os anos 1869 e 1882, con varios parénteses de destino no Hospital Militar de Ferrol, primeiro como facultativo e nalgúns momentos como paciente, pois non todo -dentro de tanta excelencia académica- era ouro o que relucía nos considerados miolos do doutor.

Dos seus segredos saben ben os silentes arquivos das hemerotecas, o xornalista Xosé Manuel del Caño, que lle puxo “Follas Secas” á cabeceira dunha revista que promoveu entre 1985 e 1987 e onde deu á luz unhas “Notas para unha biografía del poeta orensano Castor Elices” realizada por Xosé Fernández Gallego. E finalmente o historiador Fernando Román Alonso que hai xa vinte e tres anos editou a única biografía que existe actualmente e que, con limiar de Xosé Luís Méndez Ferrín, é o referente para quen queira saber máis sobre tan singular personaxe.

Pero, volvamos atrás.

Nos tempos mozos da vila, Castor atopou a luz, “un bendito día/ aquel en que te vi por primera vez / y te adoré con dulce idolatría”.

Unha luz que respondía ó nome de Modesta (Modesta Méndez Brandón), quen, se ben ó principio correspondeu co seu sentimento, ó pouco tempo -influída pola nai- retiroulle toda opción a que a relación entre ambos tivese visos de consolidarse algún día.

Foi xusto no ano no que Castor encarou a primeira travesía. “El día 13 de agosto -escribe nun diario-, a las tres de la tarde, recibí el primer desengaño de Modesta. Aquel día concebí el propósito de atentar contra mi vida”.

A partir de aí, a mente do excelente estudante e do considerado doutor comezou a devalar polo túnel da obsesión, o que o levou a compoñer unha manchea de poemas de amor e desamor, de esperanza e desencanto dedicados a Modesta, e que se viron excitados no verán de 1875, cando recibiu a noticia de que, nunha excursión a Vigo, facendo xogos de mar nunha das súas praias a súa adorada Modesta perdera a vida.

Fuxidas sen previo aviso que lle custaron dous consellos de guerra, periódicas estadías no hospital, unha tan notable como descoñecida produción literaria e unha xubilación precoz devolvérono a Celanova onde, refuxiado no licor café, o desasosego e a melancolía, once anos despois - o 15 de marzo de 1886- con só 39 anos, cos mares do mundo navegados e só un destino -Modesta- na cabeza, unha cirrose tamén lle afogou a vida.

Un obsesivo pensamento suicida, unha longa porfía sobre a lingua e o mal da “paletilla caída”

O infortunio quixo que o seu diario non se atope completo. Disque un dos seus irmáns que o custodiou, arrincoulle as dúas terceiras partes, aínda que, polo publicado por Fernández Gallego e Fernando Román, aínda quedaron fragmentos nos que transcende o obsesivo pensamento suicida no que se debate de forma permanente.

“En mis últimos extravíos -escribe- he palpado de todos, desdén de unos, generosidad y cariños desmedidos en otros...”, e continúa, “seguí recriminando la idea del suicidio, hasta ahora, pero nunca tuve el valor de llevarla a cabo. La bebida acelera mi muerte, pero mi enfermedad es otra”.

De todos modos, tampouco seriamos xustos se neste ínfimo extracto biográfico non deixaramos constancia do seu perfil alternativo, que alude a un galego de seu, defensor a ultranza do seu idioma nutricio e dotado dunha poderosa retranca que, tanto transmite nun curioso debate coma o que mantivo co seu amigo Joaquín Arévalo en “El Correo Gallgo” de Ferrol en media ducia de cartas cruzadas: “Xa sei que che é traballoso escribir en galego, pero faino se podes nesta lingua que mamamos de nenos. E si non queres ou non podes facelo así, faino en castellano, gabacho, alemán ou como queiras, que aínda que non entendo máis lingua cá galega, non faltará quen me traduza aquela na que ti me escribas”; ou nun poema que lle dedica ó seu admirado Curros, de entre os moitos que lle compón: “Manuel de mis entretelas,/Curros de mi corazón,/ Enríquez del alma mía;/ no me marees, por Dios./ ¿Que versos, ni que centellas/ quieres que un hombre cual yo / componga, si sólo el nombre/ le asusta del Helicón?/ ¿Que ha de dar esta cabeza,/ enorme esponja de alcohol, que no sea un disparate/con mezcla de peleón?”.

Esta mesma característica desvélaa nun singular “tratado” titulado “a paletilla caída” sobre ese mal que nos aflixe ós galegos.

Ora ben, cando si seriamos completamente inxustos con Castor Elices é se non citaramos a devoción que sentiu pola súa nai -tamén inmortalizada en varios poemas- e non reproduciramos, cando menos, os primeiros versos da, se cadra, mellor composición que saíu da súa atordada factoría, titulada “As follas secas”: “Non sei que sinto/ solo con velas,/ non sei que vexo/ nas follas secas...”.

Unha evocación sutil, sen dúbida, para ler -nun outonizo día- esta melancólica haxiografía