Juan M. Alonso, o afiador motorizado

O estado de agonía colectiva -agora terminal- no que vive Cuba por mor desa man coa que o Tío Sam nunca deixou de oprimirlle a gorxa á illa, convídame a traer a colación a un exemplo da denominada segunda emigración, que é aquela que tivo lugar entre a independencia de 1898 e a revolución de 1959. Traio a Juan Alonso porque constitúe un paradigma de como a ilusión por forxar un futuro decaeu en frustración cando uns “barbudos” lle dixeron que aquilo que pensaba que era seu, non era del, senón da gloriosa “Revolución”.

Non é este un caso de éxito, coma outros que se teñen presentado nesta páxina. Pero non por iso deixa de ser menos interesante, porque é quen de rabuñarnos con aspereza a nosa sensibilidade ó demóstranos ata que punto as decisións políticas poden incidir, tan transcendental e indignamente, nas nosas vidas.

Por iso e porque forma parte desa pléiade de ourensáns que, atraídos pola fama e a riqueza traída por outros de acolá, procuraron repetir fortuna. Pero, os tempos xa non eran tan propicios. Sobre todo despois de xaneiro de 1959, cando aqueles tipos barbados que baixaron de Sierra Maestra quixeron crear unha illa-paraíso e agora, 67 anos despois, malamente sosteñen un pobo en plena penumbra e en total demolición.

Isto, máis ca unha crónica é, pois un relato transmitido polo seu fillo Orlando ó investigador cubano Aurelio Francos, no marco dun proxecto moito máis amplo promovido pola Fundación Fernando Ortiz baixo a denominación “Los rostros de la memoria”, e que no caso concreto dos ourensáns publicaron en 2007 o testemuño de vinte e un deles que no medio dese tramo histórico asentaron en Cuba, agardando conseguir alá o que Galicia non lle tiña concedido acá. É dicir, senón unha gran fortuna coa que regresar ufano -e indiano- á aldea, si, cando menos, unha estabilidade económica que lles permitise vivir con folganza naquel lugar tan afastado.

Conta Orlando que seu pai chegou á illa en 1923, sendo un neno de quince anos con todo o mundo por explorar. Disque inicialmente resistiu pouco, aínda que si tivo tempo para aprender a conducir e facerse chofer de aluguer. Pero a soidade, tal vez, devolveuno á aldea de Vilamaior, e xa adulto, comezou a reparar na mirada profunda e cristalina dunha mociña do lugar que tiña nome de poeta e que lle foi prendendo o corazón. Casaron e, xa xuntos, decidiron probar fortuna naquel lugar que confrontaba luz fronte os cincentos neboeiros das montañas de arredor.

O vapor Mexique, un dos que cubría a ruta Coruña-Habana nesa época, foi o que, en 1935, os levou. A ela -nove anos máis nova-, para inserila nun mundo alleo e para poder fachendear, el, que aquelas terras carecían de segredos para el.

E así foi. Juan, probablemente xa coa idea innovadora de modernizar o oficio que a maioría exercía na bisbarra e que os tiña ido esparexendo polo mundo, o de afiador, como bo coñecedor da capital acabou conxugando os dous oficios e pouco despois de procurar habitación para ambos, mercou un Ford do ano 1931 e, coas artes que deus lle tiña concedido e a imaxinación que de sempre o caracterizara, baleirou a traseira do vehículo e nela instalou unha roda de afiar conectada cunha polea a un motor e aquel pequeno chofer de aluguer converteuse de súpeto nun eficiente chófer-afiador que transitou por tódolos barrios da cidade, facéndose tan coñecido que ata a revista “Transporte” levou á portada en 1955 o seu vehículo coa vedette Olga Osorio como reclamo informativo, cualificando a Juan Alonso como “el artista del filo”.

Trinta e cinco anos transformando en faíscas o sobrante do metal contra a roda esmerilada para que outros oficios tivesen as ferramentas a man, servíronlle para, coa amada Rosalía, cerar unha familia de tres fillos ós que puido “estudar”, levantar casa propia na “Alta Habana” e gozar dunha situación desafogada que, sen embargo, non lle concedeu o beneficio do regreso, porque de súpeto -como logo cantaría Carlos Puebla- chegou Fidel e mandou “a parar”.

O día que lle tivo que entregar o taller de afiar ó Estado e se sumiu nunha depresión terminal

Inicialmente, o balbordo revolucionario, na súa condición de pequeno propietario e profesional, non lle afectou directamente, polo que puido continuar facendo os mesmos percorridos pola cidade e polos barrios de arredor, axudado polo seu fillo Orlando nas fins de semana e atento ás decisións que aqueles “seres románticos” ían tomando no contexto do novo Estado que estaba a alborexar.

Todo cambiou, sen embargo, aquel 18 de novembro de 1969, un ano despois de que Fidel declarase o “esforzo definitivo”, no que a Revolución suspendeu os permisos para o traballo por conta propia e decretar a anulación da propiedade privada, confiscando pequenos negocios que ata aquel momento tiñan podido funcionar pola súa conta sen afectación ningunha do goberno revolucionario.

O triste episodio relátao Orlando dun xeito que, para maior verosimilitude, reproducimos de forma literal:

“Mi padre falleció en 1980, después de pasar el periodo final de su vida muy deprimido por haberse quedado sin poder ejercer su oficio de afilador, como resultado de la suspensión de permisos para trabajar por cuenta propia.

Entre los documentos que guardamos se encuentra una carta que le entregaron como constancia de haber tenido que entregar al Estado su taller de afilar.

Era un taller muy sencillo, ubicado en la parte de atrás del carro, donde un motor de gasolina de lancha, marca Wisconsin, que funcionaba totalmente independiente del auto, servía para mover las diferentes piedras de afilar...

Jamás olvidaremos la reacción de nuestro padre cuando llegaron los enviados del Ministerio de Comercio Interior y se llevaron, manejando, su Ford.

Recuerdo aquella escena como si fuera hoy. Él no sabía si sentarse o permanecer en el portal mientras veía alejarse su carrito... Nunca había querido entregarlo, teniendo en cuenta lo que significaba para la familia. Pero no dijo nada. Mientras él vivió, de ese tema nunca se volvió a hablar, pero todos fuimos conscientes de lo que sufrió a medida que aquel auto-taller se fue pudriendo en los jardines colindantes con la Terminal de Ómnibus de la capital, mientras él pasó de vivir con un ingreso de 500 pesos al mes a una pensión de 60”.

Posiblemente emocionado, Orlando rematou con un “yo también prefiero no hablar más!”.