A Casa de Galicia de Montevideo

En América naceron outrora dúas clases de institucións galegas: unhas lúdico-recreativas-culturais e outras mutuais e sanitarias. Nas primeiras, xúntanse os galegos para charlar, falar, comer, oír gaitas, ver de casar os fillos entre eles e, se tal, celebrar o día da patroa. Estas hainas de base local, onde había moitos galegos -tipo Centro Lalín, Betanzos, O Carballiño- e outras de Galicia toda, onde hai menos -tipo Centro Galego de Rosario- ou, tamén, como consecuencia de procesos de unificación como é o exitoso Centro Galicia de Buenos Aires. Os mutuais e sanitarios parten da realidade de que nas sociedades de chegada non había coberturas sanitarias públicas nin bancos que prestasen diñeiro a xentes que acababan de baixar do barco. Así, unhas derivaron en grandísimos centros de atención hospitalaria abertos non só á nosa colectividade senón a outras, das que a máis coñecida é o Centro Galego de Buenos Aires.

Os galegos en Montevideo son, eran, lexión. Sobre todo de determinadas zonas da costa. Tantos hai de Gondomar, Nigrán e Baiona, que ata se xoga alí aos bolos típicos e este ano cumpre os 75 anos o “Centro deportivo y social bolos del Valle Miñor”. Hai, tamén, un histórico e monumental Centro Galego, o máis antigo do mundo, desde 1879, moi avellentado, con grandes e elegantes salóns para actos públicos, abeirado, cando o vin, en 1992 por dous locais de luces vermellas, moito fume, escuridade, alcohol e mozas do oficio. Pero existen en Montevideo unha mutua que presta asistencia médica de calidade na súa sede central e en seis policlínicos repartidos pola capital. Chámase Casa de Galicia, e ten unha parte cultural -á imaxe do Centro Galego de Buenos Aires-, con biblioteca, teatro, danza, etc. Cóntolles un par de lembranzas da visita que fixen a esa casa nese ano 1992 en que andaba eu por alá abaixo participando na montaxe da primeira grande exposición do Consello da Cultura Galega sobre “Galicia e América” no Cabildo Viejo, e era alcalde o case ourensán de Vilar de Astrés, Tabare Vázquez.

O primeiro que me chamou a atención é que a sede da Casa de Galicia estaba situada na rúa 18 de Julio. Como puña nunha placa na rúa Avenida del Glorioso Movimiento Nacional del 18 de Julio. E explicáronme que si, efectivamente, nesa data comezara a axitación en pro da independencia de Uruguai, e que non pensase mal, que era unha data moi celebrada alá, lonxe das connotacións do día en España. E lembro, tamén, a sorpresa que levei cando nun piso elevado, se cadra preto da biblioteca Castelao, vin a escultura de Asorey “A Santa”. Esa moza espida, desafiante, de tamaño natural, en madeira, presentada, con certo escándalo, en 1926 á Exposición Nacional de Belas Artes, leva ao lombo un xugo e serve como metáfora de moitas cousas; incluso do propio país.

E si, vexo agora, tristemente, como a entidade se debate entre a vida e a morte, como tantas outras. A Administración dos Servizos de Saúde do Estado, quere quedarse coas instalacións todas e integralas nos seus servizos ante as dificultades económicas nas que vive e que provocaron un peche xudicial. É un proceso moi complexo, pero supoño que algo se poderá facer desde aquí e desde alá para que ese templo de memoria e galeguidade, de axuda mutua, de historia, poida continuar co seu labor. É parte fundamental da nosa galla de alén mar. Sen ela, somos menos nós. Ánimo e sorte.