Cuevillas e Otero: unha amizade que pensou Galicia

Hai uns días din unha conferencia no marco do Abril Oteriano 2026, organizado pola Fundación Otero Pedrayo e a Universidade de Santiago de Compostela. Agora coñezo un pracer maior que falar da amizade entre Florentino López-Alonso Cuevillas e Ramón Otero Pedrayo: facelo no ambiente maxestoso do paraninfo da Facultade compostelá de Xeografía e Historia, onde o Patriarca impartiu a súa derradeira lección coma catedrático.

Ese espazo, cheo de memoria e simbolismo, é o mellor escenario para matinar sobre unha das relacións máis fecundas da historia intelectual e política da Galicia contemporánea. Por que, a de Cuevillas e Otero non foi só unha amizade nin unha coincidencia xeracional, senón unha comunidade de espírito e de destino que, nada na nenez e consolidada na mocidade, se prolongou até o pasamento do primeiro, en xullo de 1958, como unha obra común de creación cultural e de construción de conciencia de país.

Os seus primeiros vencellos agromaron no Instituto de Ourense; o centro onde se formaron nun ambiente académico -baixo a influencia de Marcelo Macías e Eduardo Moreno-, decisivo para toda unha xeración. Nese contexto, o convite a merendar con Emilia Pardo Bazán, nas festas do Corpus de 1901, representou o contacto entre unha figura cultural consolidada e o xermolo da nova concepción de Galicia que se preparaba.

Mais, para entende-la verdadeira dimensión desta relación cómpre atender ó mundo no que medraron. Procedentes dun ambiente vencellado á pequena fidalguía provincial, Cuevillas e Otero compartiron unha educación sentimental baseada na lealdade, na mesura e nunha concepción da vida herdada do mundo tradicional -o dos señores da terra-, que esmorecía. A finais do século XIX e comezos do XX, Galicia vivía un fondo proceso de transformación no que convivían os restos dunha sociedade en declive coa chegada dunha modernidade que alteraba as estruturas económicas, sociais e políticas.

Cuevillas, apegado a Ourense como a ostra á rocha, investigou os nosos primeiros tempos e dotounos dunha prehistoria sistematizada e dunha conciencia que reforzou a nosa identidade secular

Ourense foi o espello desta transición: o crecemento urbano, a rúa do Progreso, a chegada do ferrocarril e a irrupción dunha burguesía comercial allea á terra, modificaron a fisionomía da cidade, até ese intre de base rural. Neste escenario de mudanza, os mestres do cenáculo ourensán adoptaron inicialmente unha actitude de afastamento; foron, durante un tempo, uns dandis inadaptados, os habitantes dun mundo estético e vital alleo á realidade inmediata. Porén, o illamento non sería definitivo xa que os acontecementos europeos -a I Guerra Mundial e as atrocidades bolxeviques-, foron o detonante dunha transmutación interior. Aqueles mozos, que viviran de costas ó mundo que os rodeaba, asumiron de súpeto a responsabilidade de contribuír á rexeneración de Galicia.

Da man de Losada Diéguez e baixo o liderado intelectual e político de Vicente Risco, incorporáronse ás Irmandades da Fala e principiaron o camiño que os levaría a converterse nos protagonistas da renacencia galega. Abandonaron os exotismos e vestiron a chaqueta galeguista até que a Guerra Civil e a ditadura franquista amordazaron as súas arelas. Privados da acción política, orientaron os seus esforzos cara ó culturalismo como forma de resistencia; nun tempo de silencios impostos, mantiveron acesa a chama dunha identidade que se negaba a desaparecer.

A súa obra sería unha continuidade coherente coa iniciada na mocidade. Cuevillas, apegado a Ourense como a ostra á rocha, investigou os nosos primeiros tempos e dotounos dunha prehistoria sistematizada e dunha conciencia que reforzou a nosa identidade secular. Otero Pedrayo, de natureza máis nómade, converteuse no gran narrador de Galicia, no intérprete da súa paisaxe e no guía intelectual e moral dunha xeración que fixo da cultura o camiño da afirmación do noso país.

E conclúo, outra vez, que pensarmos Galicia, coma eles fixeron, consiste en interpretármo-lo pasado, mais tamén en abrírmo-los vieiros cara ó futuro; en sermos quen de transforma-la experiencia en pensamento e este en acción, para que as leccións obtidas permanezan sempre vivas.