Un fío de pedra e palabra: Feijóo, Lamas e Otero

Hai cidades que se len como libros, e Ourense é, se cadra, unha das máis densas en literatura e pensamento. Nas súas rúas, o tempo non corre, senón que se vai pousando. Existe un fío invisible, de granito e espírito, que conecta tres séculos: a luz da Ilustración do Padre Feijoo, o Rexurdimento do cego clarividente, Valentín Lamas Carvajal e os tempos de Nós e nosos, a través da emoción de Ramón Otero Pedrayo. Tres figuras de homenaxe este ano: Feijoo polo 350 aniversario do seu nacemento; Lamas, polo 150 do primeiro xornal en galego, o Tío Marcos da Portela, e Otero por terlle sido dedicado polo Parlamento o 2026 como “Ano Oteriano”, ao cumprírense 50 anos da súa morte.

O primeiro nexo sitúanos no último terzo do século XIX. Benito Jerónimo Feijoo, o polígrafo ilustrado de Allariz nado nas terras de Melias, que coa súa pluma combatera os erros comúns e as supersticións, era en Ourense unha figura respectada pero carente dun símbolo físico que reivindicase o seu berce. Foi Valentín Lamas Carvajal, alma de El Heraldo Gallego e o Tío Marcos da Portela, dinamizador incansable da cultura local, quen impulsou como propia a tarefa de facer xustiza ao mestre de Casdemiro.

O día dos magostos de 1949, nunha España gris de posguerra, Otero Pedrayo foi figura principal no emotivo acto de homenaxe a Lamas

En 1876, coa celebración do II Centenario do nacemento de Feijoo, Lamas Carvajal converteuse no motor dunha iniciativa que buscaba festexar unha efeméride e un monumento. O poeta e xornalista entendeu que Ourense precisaba referentes que falasen de universalidade dende a raíz, e foron agarimados desde os seus xornais, concursos literarios e comisións de traballo promonumento. E grazas á súa teimosía, a estatua que hoxe preside os seus “jardinillos” -seica Plaza de Eugenio Montes- erixiuse como faro de modernidade urbana, pois foi a primeira estatua que se ergueu en Ourense. Lamas que ben cantou a Feijoo nos seus versos, fixo da súa figura un símbolo de identidade ourensá, unindo a razón ilustrada co orgullo da Terra. E se Lamas contribuiu decisivamente ao rescate de Feijoo, clave na recuperación da memoria de Lamas foi o “patriarca”, Ramón Otero Pedrayo. O escritor de Trasalba viu en Lamas Carvajal a encarnación do pobo ourensán, a voz popular que soubo falar con enxebreza o idioma da xente e a linguaxe da dignidade e o compromiso. Esta devoción cristalizou en dúas datas senlleiras na historia do Xardín do Posío, ese que outrora foi, xardín botánico do Instituto, xardín romántico da cidade, e que habería de ser lugar dos “asaltos-baile” e dos “Festivais da canción do Miño”, de mediados os sesenta do século XX.

O día dos magostos de 1949, nunha España gris de posguerra, Otero Pedrayo foi figura principal no emotivo acto de homenaxe a Lamas no centenario do seu nacemento e que foi a inauguración do monumento que hoxe vemos: busto de bronce de Pascual, esculturas de vello campesino e moza, de Faílde. Alí, no medio dunha festa popular, e ante o busto do poeta, a palaba de Don Ramón, por primeira vez en público en galego despois da guerra, foi un acto de resistencia cultural, un xeito de dicir que as vellas ideas de rexeneración e galeguismo, seguían en pé. O enfado do gobernador presente, foi símbolo de que Don Ramón, tiña razón.

Vinte e tres anos despois, en 1972, un Otero ancián e lucido, encabezou os actos do Día das Letras Galegas dedicado a Lamas no mesmo escenario. Así, o Posío tornouse nun espazo sagrado de relevo xeracional. Otero, que de neno e mociño vira pasar ao Lamas cego polo Paseo, pechaba o círculo. A conexión é clara: Feijoo puxo a razón; Lamas, a voz do pobo e o monumento que o fixo eterno; e Otero Pedrayo puxo a interpretación histórica e o sentimento que uniu a ambos coa paisaxe e o futuro. Tres vértices dunha mesma realidade: a convicción de que unha terra digna, honra aos seus sabios e poetas, parte fundamental da súa identidade.