Un solsticio de inverno no val de Salas (Baixa Limia)

Aquela tarde tan fría do vinte un de decembro, a comitiva descendía polo camiño da ladeira. O sol, a punto de ocultarse, xa non quentaba, tan pouco que o xélido vento de nordés procedente dos altos da Aguioncha, case arrincaba bágoas dos ollos entreabertos. Os últimos destelos do día relaban nas superficie do río Salas, que a uns trescentos metros cara ao sur, abandonaba as paisaxes chairas do val para, nun abrupto cambio na pendente, precipitarse de forma atolada ao encontro co Limia, a uns sete quilómetros ao noroeste.

Eran os panteóns de familias veciñas cos seus os defuntos, que o ritual de enterramento megalítico transformou en antepasados

Dirixidos por Iribo, o mestre de cerimonias, camiñaban cansos cara o destino, xa próximo. Esa mesma mañá e todo o día anterior estiveran rozando o lugar e remataron queimando os restos das matas xunto cos feixes amoreados da corta. Xa estaban cerca, porque cheiraba a chamusco. Cando chegaron remataba o día aínda que ó sol, nun último esforzo, aínda lle deu tempo a iluminar os picos de Fontefría e a chaira alta da serra do Pisco antes de ocultarse. Chegados, a comitiva prendeu os fachos e, con elas acendeu unha enorme fogueira para iluminar a espera. Tiñan que pasar toda a noite, ata o amencer.

Aproveitando o lume, prepararon unhas febras de carne, que repartiron entre os cinco. Iribo, o máis vello, recordáballes a importancia do lugar, especialmente ao seu neto, Lebbón, o mozo do grupo. Ao redor do sitio escollido xa había varios dolmens. Eran os panteóns de familias veciñas cos seus os defuntos, que o ritual de enterramento megalítico transformou en antepasados. A uns centos de metros ao nacente, erguíase o sartego dos seus parentes máis antigos, pioneiros que chegaran hai oito séculos para facerse cunhas leiras gañadas á fraga que ocupaba ladeiras próximas do río. Entre conversas pasaban as horas. Perseveraban na vixilia, porque traian unha misión que cumprir e non querían deixala ata o ano seguinte. Para a comitiva, todos parentes entre si, chegara o momento de construír o dolmen, na mesma paraxe onde oitocentos anos antes, os seus antepasados xunto cos dos veciños foran, século a século, erguendo outros, formando un gran cemiterio no val e á beira do vello camiño. Sentados no chan formando un semicírculo ao redor da fogueira, miraban a sueste, aínda que a negrura da noite non lles permitía ver máis alá duns metros. Ata que un tenue resplandor comezou a recortar a forma do horizonte non lonxe de alí. O disco solar foi asomando tras os altos da serra da Pena. Cando a luz do día empezou a iluminarlles os rostros, Iribo organizou ao grupo con présa. Situouse nun punto e aliñou ao resto dos parentes coa saída do sol neste solsticio de inverno. Con estacas trazaron unha liña, o eixe para orientar o novo dolmen que ían construír coa imprescindible axuda dos seus veciños. Cumprían así o ritual que iniciaran os antepasados, orientando a porta da cámara megalítica ao amañecer solsticial do inverno.

El nos cedeu a fotografía, escena que activou a imaxinación para contarlles este episodio prehistórico

Esta historia aconteceu no dolmen número 1 da Veiga de Val de Salas, arredor de ano 3500 AC. O catalogamos facendo a tese de doutoramento e estas semanas estase a recuperar gracias á Xunta de Galicia e ao Concello de Muíños, por un equipo dirixido polo arqueólogo David Pérez. El nos cedeu a fotografía, escena que activou a imaxinación para contarlles este episodio prehistórico. Se non foi así debeu ocorrer de forma parecida. Polo menos así o supoñemos

Feliz Nadal e que o 2025 lles depare o mellor do mellor.