Xosé Manuel Beiras

O falecemento de Xosé Manuel Beiras (Santiago de Compostela, 1936–2026), pecha unha longa traxectoria vital no mundo académico, cultural e político de Galicia. Unha personalidade singular que, desde a súa primeira madurez, pareceu predestinado a desempeñar papeis referenciais no país. Un país, Galicia, tronzado pola Guerra Civil, coas súas elites culturais e políticas eliminadas, silenciadas ou no exilio e unha sociedade desnaturalizada na súa identidade e, en boa medida, expulsada á emigración. Beiras converteríase, ben pronto, nun referente para as novas xeracións universitarias, para os círculos intelectuais e artísticos que, moi aos poucos, empezaban a reconstruír a tradición. Unha tradición, no seu caso, aprehendida na atmosfera familiar do nacionalismo histórico e no padrinazgo de García Sabell ou Ramón Piñeiro e o seu maxisterio posibilista.

A brillantez intelectual de Beiras canalizarase nos estudos de Dereito e Economía e na consecución da cátedra de Estrutura Económica na Universidade compostelá. As correntes de pensamento do seu tempo, o marxismo, o existencialismo –coa persistente sedución de Camus-, os estudos de desenvolvemento rexional e o anticolonialismo, todo iso moi na tradición francesa do momento, revisten ao novo profesor coa aura dos chamados non só a interpretar o futuro de Galicia, senón a transformala desde novas bases políticas, económicas e culturais.

Como a tantos outros demasiado debedores da tradición anterior á Guerra Civil e aínda das longas décadas baixo a ditadura, a Transición política española e as primeiras eleccións supuxeron un duro choque coa realidade. Os escrupulosos, presuntamente científicos, análises marxistas da realidade social e da conciencia nacional, non encaixaban coa vontade da cidadanía expresada nas urnas. A lenta, dificultosa e progresiva adaptación, mostraría ao Beiras maduro, o máis realista e pragmático, o parlamentario ocorrente e eficaz, a imaxe que todos os galegos, en última instancia, lograrían fixar para ben e para mal.

Non pode escapar Beiras desta dicotomía: entrañable, humano e visionario para os máis próximos; un imprevisible histrión político para os seus rivais, dentro e fóra da súa organización. Na miña perspectiva do personaxe, limitada á lectura dos seus textos, a convivencia na universidade, uns plenos no Parlamento galego e esporádicos encontros máis privados, foi un adiantado da política moderna en Galicia, na súa vertente socialdemócrata nacionalista, e un impetuoso axitador de conciencias. En todo caso, un vibrante vagalume empeñado en encaixar a diversa, complexa e inaprensible realidade, nas súas previas categorías conceptuais. Noutra perspectiva, un intelectual comprometido e xeneroso que o país, no seu conxunto, non soubo acoller. A tarefa incesante de construír Galicia debería ser capaz de aceptar aos diferentes, aos seus fillos que, como Xosé Manuel, foron quen de sinalar carencias e trazar camiños.