Anisia Miranda, a muller dun ninguén

Xeneralizar sobre a condición de galego-ourensán de aquí ou de acolá é un exercicio tan complexo coma complexa e diversa é a sociedade que se sinte ou non se sinte tal.

O caso de Anisia Miranda Fernández, se cadra habería que enmarcalo nun apartado especial, pois a súa condición de ourensá procede da transmisión sanguínea, pero non emocional de seus pais, pois, sen renegaren eles das súas orixes nas aldeas de Ansemil e Portela, trataron de evitaren -con pouco éxito- que a filla descubrira e afondara no coñecemento da terra que lles dera a vida a ambos alá ó outro lado do mar.

O motivo descubrirémolo máis adiante, pero o caso é que tivo que ser o destino o que a encadearía a un pasado que os seus proxenitores nunca lle quixeron contar.

Eses pais respondían ós nomes de Faustino Miranda Araújo e Teresa Fernández Ríos, que un día de 1927 tomaron terra na Habana e alí decidiron afincar -xa nunha época tardía da emigración a Cuba- o seu xeito de vida, deixando aquí un pasado que só eles saberían. Eles e os que quedaron atrás.

A conmemoración do décimo cabodano de Xosé Neira Vilas levoume o pasado xoves á súa aldea natal de Gres (Vila de Cruces), onde conservan os restos e a memoria dun “home de ben” (así reza o seu epitafio) e, a carón deles, os da súa dona Anisia Miranda, unha cubana á que lle deu vida sangue ourensá. Con tal motivo pídeme a idea darlle carta de natureza nesta galería de ourensáns por máis que nunca residira en Ourense. O cal no obsta para que, como veremos, sempre mantivera querencia pola terra nutricia de seus pais.

Instalados na capital, puxéronse ó cargo dunha “bodega” -unha tenda de ultramarinos-, que non satisfixo os seus devezos, polo que -de condición labrega, como eran- decidiron mudar a cidade polo campo e mercaron unha humilde facenda nas inmediacións de Ciego de Ávila, onde, no mes de decembro de 1932 naceu Anisia, a única filla que procreou a parella e á que comezaron a criar nun contexto rural asemellado ó que deixaran en Ansemil e Portela, É dicir, nun lugar sen escola onde a pequena Anisia puidese comezar a se formar e sen, practicamente, ter contacto con outros nenos e nenas da súa idade, ata que, consciente das carencias que lle provocaba a soidade, reclamoulles -“¿es que me van a dejar bruta?”- vivir nun lugar onde houbera escolas.

Tiña tan só nove anos e os pais decidiron, entón, regresar á Habana, onde Anisia non desaproveitou o tempo pois, logo de recuperar os atrasos educativos, primeiro fíxose mestra e logo xornalista. E todo elo no curto prazo dunha década.

Con tan boa formación, chegou o ano 1953. Cuba pasaba por unha situación social perigosamente conflitiva, que os levou a abandonar a illa e poñer o seu futuro nas mans dun destino que os levou ós tres a Bos Aires, onde Faustino tiña familiares que lles podían facilitar o cambio de vida.

Un destino que lle abriu as portas da colectividade galega, polas que entrou, paseniño, outro neno de aldea -“coma quen di, un ninguén”- chamado Xosé Neira Vilas, que había catro anos que abandonara a aldea e chegara tamén a Bos Aires co fin de encontrar a Galicia das oportunidades que lle tiña negado o seu Gres natal.

E aí mudou todo. A vida cultural daquela Galicia que lle tiñan negado seus pais, fervía a milleiros de millas, en multitude de actos sociais, aulas para o coñecemento dun idioma ata aquela descoñecido e que Blanco Amor lle ensinou a amar, como tamén aprendeu a amar a aquel “neno labrego” de Gres co que acabou no altar.

Foron oito anos intensos que cambiaron radicalmente a aquela solitaria de Ciego de Ávila, á que lle amosaron outra patria, que non lle fixo esquecer a súa Cuba natal.

Entón, chegou Fidel e “mandou a parar”. Anisia e Xosé sumáronse á causa e alí botaron trinta anos dedicados á Revolución e á Galicia da diáspora cultural.

Pero esta -coma o seu asentamento definitivo en Gres, en 1992- é xa historia coñecida ou que un pode ler en calquera outro lugar.

Un matrimonio de primeiras nupcias cun cuñado e unha enigmática evasión a Cuba

Cales foron as causas que provocaron a marcha para a Habana, así coma o posterior traslado da capital para unha pequena parcela agrícola de Ciego de Ávila, ademais do enigmático silencio que os pais de Anisia decidiron manter respecto do lugar de procedencia, é algo que, evidentemente, forma parte da intrahistoria familiar e, polo tanto, aí permanecerá oculta para sempre nunha conversa imposible que Anisia e Xosé xa non poden manter no pequeno camposanto de Gres.

Perante isto e a expensas da luz que lle poida dar a investigadora da USC, Andrea Mosteiro -que está a traballar nunha biografía sobre a cubano-ourensá- eu voume limitar a interpretar o que amosan uns documentos que hai xa uns cantos anos que teño a man.

Son as actas de nacemento de Faustino e de Teresa e unha acta matrimonial que ofrece uns datos que nos fan pensar.

Teresa nace en maio de 1894 na aldea de Feal de Ansemil (Celanova) e Faustino faino en febreiro de 1898, na aldea de Portela (Verea), que distan pouco máis de media ducia de quilómetros.

O 31 de marzo de 1918, Teresa -solteira- casa en Ansemil con José Domínguez Losada, cinco anos máis vello ca ela e en quen se dá a circunstancia de que había tres que enviuvara dunha irmá de Teresa chamada Josefa, polo que era seu cuñado, cousa bastante habitual, por outra parte, en moitas familias daquela.

O documento é asinado polo contraínte e as testemuñas. Sen embargo, Teresa pide que por ela asine seu pai, pois ela non sabe.

Consumado o matrimonio, nos anos seguintes non logrei atopar constancia documental que certificase o falecemento do marido-cuñado. Sen embargo en 1927 si logrei dar cun Faustino Miranda traballando de empacador na loxa do pescado de Vigo, que, en decembro de 1932, xa aparece con Teresa rexistrando o nacemento de Anisia en Ciego de Ávila.

A lóxica suxire como probable que o primeiro home de Teresa falecese pouco despois de casaren, o que deixaría o camiño espelido para que refixera a vida a carón doutro home, neste caso Faustino.

Ora ben, de non ser así, a alternativa -moito máis literaria- tería explicación nunha evasión de Teresa e Faustino, deixando o mundo que coñeceran, atrás, o que tamén explicaría os recelos por manter o seu segredo. Pero isto xa é especulación malsá.